Изменения в рождаемости населения Узбекистана за годы независимости

Аннотация

The article deals with the situation of the birthrate in Uzbekistan over the years of independence based on available statistical data and publications on fertility problems. Analyzed periodic changes of the crude, general and age- specific birthrates. Key words: natural population growth, total fertility rate, special fertility rate, age fertility rate Аҳолининг такрор барпо бўлиш қону- Туғилиш ва ўлим кўрсаткичлари кўп ниятларини билиш ва уларни ҳисобга олиш жиҳатдан мамлакатдаги ижтимоий-иқтисо- мамлакат ижтимоий-иқтисодий ва демогра- дий, сиёсий ва маданий соҳалардаги ўзга- фик сиёсатининг муҳим йўналишларини иш- ришлар билан боғлиқ бўлади. Мустақиллик лаб чиқишдаги асосий мезон ҳисобланади. йилларида ўлим кўрсаткичининг мунтазам Аҳолининг такрор барпо бўлиш жара- равишда пасайиб бориши аҳолининг барча ёнлари асосида авваламбор, туғилиш ва ёш гуруҳларида кузатилди. Бунинг мезонида ўлим каби биологик жараёнлар ётади. Ушбу республикамизда кўп йиллар давомида соғ- жараёнларнинг биологик томонини тиббиёт, лиқни сақлаш тизимида, хусусан оналар ва биология, генетика каби табиий фанлар болалар соғлини яхшилаш борасида босқич- ўрганса, демография фани уларнинг ижти- ма-босқич олиб борилаётган ислоҳатлар моий-биологик моҳиятини талқин қилади. ётибди. 1991-2018 йй. оралиғида умумий Мазмунан бир-бирига зид (туғилиш ва ўлим кўрсаткичи 6,3 ‰дан 4,7 ‰га қисқар- ўлим), аммо ўзаро боғлиқ ушбу тушунчалар ди. Шуни таъкидлаш жоизки, туғилиш доимо умумий аҳоли сони динамикасини тавсиф- макон ва замонда, турли шарт-шароитда, лайди ва унинг ўзига хос хусусиятларини хилма-хил омиллар, сабаблар туфайли ўзга- белгилайди. риб туради. Туғилиш даражаси аҳолининг Ўзбекистон – аҳолиси ўсиб бораётган моддий ва маънавий ривожланганлик ҳола- мамлакат ҳисобланади. Бу ўсиш асосан таби- ти, турмуш шароити, никоҳга кириш ёши, ий кўпайиш ҳисобига амалга ошмоқда, яъни аёлларнинг қайси соҳада бандлиги, болалар кўп йиллар давомида мамлакатимиз аҳолиси туғилишининг оилада чекланиши ҳамда туғилиш даражасининг юқорилиги ҳисобига Давлат дастурларининг фаолияти билан кўпаймоқда (1-расм). чамбарчас боғлиқликда кечади[2]. Иқтисодиёт ва таълим / 2020 № 2 129 ДЕМОГРАФИЯ, МЕҲНАТ ИҚТИСОДИЁТИ 1-расм. Мустақиллик йилларида Ўзбекистонда умумий туғилиш, ўлим коэффициенлари ва табиий ўсиш кўрсаткичларининг ўзгариши Манба: Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитаси маълумотлари асосида тузилган 1991 йилгача умумий туғилиш коэффи- ҳамда 1991-1997 йилларда туғилган аёллар циенти мунтазам ўсиб келган ва ўша йилда улушининг нисбатан кўплигини ва ҳозирги 35,1‰ни, кейинги йиллардан эса ушбу кўр- кунда улар айнан фертил ёшга кирганлик- саткич суръатлари аста пасайиб, 2003 йилда лари билан изоҳлашимиз мумкин. энг паст суръатни, 19,9 ‰ни ташкил этган. Мамлакатда туғилиш жараёнларини 2004 йилдан бошлаб туғилиш жараёнида янада мукаммалроқ таҳлил этиш мақсадида, ўсишнинг кузатилиши 1980 йилларда туғил- туғилишнинг махсус коэффициентидан фой- ган аёлларнинг фарзанд кўриш ёшига кир- даланамиз. Ушбу коэффициент бир йилда ганликлари, ҳамда илк мустақиллик йилла- туғилган чақалоқлар сонининг репродуктив ридаги янги иқтисодий муносабатлар, аҳоли ёшдаги аёлларнинг (15-49 ёш) ўртача йил- турмуш даражасидаги ўзгаришлар, ишсиз- лик сонига нисбати орқали ҳисобланади. лик муаммолари сабабли фарзанд кўришни Расмдан кўриниб турибдики, 1990 йил- “кечроқ” муддатга қолдирган оилаларда ту- дан 2000 йилга қадар туғилишнинг махсус ғилиш жараёни кузатилганлиги билан изоҳ- коэффициенти 1,5 баробарга, 2005 йилга ке- ланади. либ эса 2 баробарга қисқарган. Ушбу коэф- Бугунги кунда ҳар минг кишига тўғри фициент 2014 йилда 83,0 ни ташкил этмоқ- келадиган туғилиш коэффициенти 23,3‰ни да, бундан ушбу кўрсаткич 2005 йилга нис- ташкил этади, бундай ўсиш суръатларининг батан атиги 10 %гагина ошганлигини кўр- кузатилишига сабабини мамлакатда ижти- шимиз мумкин. моий-иқтисодий вазиятнинг барқарорлиги, 2-расм. Ўзбекистонда туғилишнинг махсус коэффициенти даврий ўзгариши (1990-2014 йй.) Манба: ЎзР Давлат статистика қўмитаси маълумотлари асосида тузилган Иқтисодиёт ва таълим / 2020 № 2 130 ДЕМОГРАФИЯ, МЕҲН АТ ИҚТИСОДИЁТИ Янги иқтисодий муносабатларга кўни- Булардан ташқари, аёлларнинг маълу- кишни бошлаган аҳолининг ижтимоий- моти, бандлиги ҳам туғилиш жараёнига таъ- иқтисодий мавқеи ўзгарди, бундан ташқари сир этади. Аёлларнинг жамиятдаги ўрни кў- одамларнинг маънавий савияси ўсди. Оналар тарилган сари, уларнинг фарзандлар дунёга ва болалар соғлигини муҳофаза қилиш мақ- келтириш масаласига бўлган ёндашуви ҳам садида олиб борилаётган ислоҳатлар моҳия- ўзгаради. ти ва афзалликларини одамлар тушуна бош- Юқорида қайд этган омилларнинг бар- ладилар. Репродуктив ёшдаги аёллар фар- часи туғилиш жараёнига бевосита таъсир зандлар туғилишининг кетма-кетлиги ўрта- этиб, республикада 1991-2005 йилларда ку- сидаги даврга алоҳида эътибор қаратиб, бу затилган туғилиш суръатларини изоҳлайди. билан ўзларининг ҳам, фарзандларининг ҳам соғлигини таъминламоқдалар. 3-расм. Ўзбекистон Республикасида туғилишнинг ёш бўйича