Межэтнические конфликты в Ферганской области и причины их возникновения

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада советлар ҳукмронлигининг сўнгги йиллари Фарғона вилояти, Фарғона вилоятида рўй берган миллатлараро зиддиятлар, Фарғона фожиаси, бу этник муаммоларнинг келиб чиқиш сабаблари месхети турклар, бирламчи манбалар материаллари, даврий матбуот ва миллатлараро зиддият, мустамлакачилик, илмий адабиётлардаги маълумотлар ёрдамида таҳлил озиқ-овқат муаммоси. қилинган. Межэтнические конфликты в Ферганской области и причины их возникновения АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье с помощью первоисточников, периодической Ферганская область, печати и научной литературы анализируются Ферганская трагедия, межэтнические конфликты, имевшие место в Ферганской турки-месхетинцы, 1 Basic doctoral student, History of Uzbekistan Department, Andijan State University Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 06 (2023) / ISSN 2181-1415 межэтнический конфликт, области в последние годы советской власти, причины этих колониализм, межэтнических проблем. продовольственная проблема. Собиқ иттифоқнинг мустамлакачиликка асосланган бошқарув шакли амалда узоқ йиллар ҳукмронлик қилиши ҳамда ҳукуматнинг турли минтақаларнинг сиёсий, иқтисодий, ижтимоий, табиий иқлим, миллий ва бошқа ўзига хос хусусиятларни ҳисобга олмаганлиги охир-оқибатда жамият тараққиётининг барча соҳаларида танглик ҳамда кескинлик ҳолатини келтириб чиқарди. Фарғона водийси республикада аҳолининг зичлиги жиҳатдан энг юқори ўринни эгаллайди. Масалан, биргина Фарғона вилоятида аҳоли ўсиш кўрсаткичини таҳлил қилсак, 1979 йилда вилоят аҳолиси сони минг нафар киши ҳисобида 1 149,4 нафар (66,3 фоиз) бўлган бўлса, 1989 йилда 1 451 нафарни (67,4 фоиз) ташкил этди [1]. Кўриниб турибдики, вилоятда аҳоли сони бошқа вилоятларга қараганда тез суръатлар билан ўсиб борди. Наитжада уларнинг кундалик эҳтиёжлари учун зарур бўлган озиқ-овқат маҳсулотлари камайиб, ерлар ҳамда турар-жойлар торайиб борди. Айнан 1980-йиллар охирида Фарғона вилоятида 1 километр квадратга 292 киши тўғри келган [2]. Бу эса нафақат республикада, балки иттифоқ миқёсида энг юқори кўрсаткич эди. Бу ҳолат эса албатта аҳолининг уй-жойга бўлган эҳтиёжини таъминлашда қатор қийинчиликларни юзага келтирди. Фарғонада қонли фожиа рўй беришидан бир ой аввал, яъни 1988 йилда маҳаллий ҳокимият раҳбарларининг номига 70 мингдан ортиқ ариза ва шикоятлар тушган эди. Бу шикоятларнинг аксарияти уй-жой таъминоти масаласига тааллуқли бўлди. Масалан, Фарғона шаҳар Комсомол қўрғонида яшаган 5 нафар фарзанднинг онаси С.Алимбаева турмуш ўртоғи билан ҳаммаси бўлиб 7 киши, бор-йўғи 17 метр квадратни ташкил қилган бир хонали уйда яшаб келган. Бу масала вилоят миқёсида ижобий ҳал қилинмаганидан сўнг у республика ҳукуматига мурожаат қилган ва шундан кейингина уй-жойини кенгайтиришга эришган [3]. Водийда пахта яккаҳокимлиги шароитида нафақат уй-жой билан таъминлаш, балки ижтимоий-иқтисодий ҳаётнинг ҳамма томонлари таназзулга юз тутиб, муаммолар тез фурсатда ортиб бордики, уларни ҳал қилиш мушкул бўлиб қолган эди. Айниқса, ҳеч қандай дастурсиз келажакни ўйлаб ишлаб чиққан айрим раҳбарларнинг режасизлиги оқибатида ҳамда “қайта қуриш” даврида шошқалоқлик билан турли мазмундаги кўплаб қарорларнинг қабул қилиниши ўз навбатида чора-тадбирлар мажмуини белгилашдангина иборат бўлиб қолди, бу қарорларнинг ижросига эътибор қаратилмади. Бу эса ижтимоий-иқтисодий танг аҳволга келиб қолган минтақа аҳволини жуда оғирлаштириб юборди. Шулар қаторида Фарғона вилояти ҳам бўлиб, у ердаги мавжуд майдонларнинг 80-85 фоизига пахта экиб келинди. Пахта майдонларининг меъёрдан ортиқ равишда кенгайтирилиши тупроқнинг мелиоратив ҳолатини ва табиий унумдорлигини кескин пасайтирди. Натижада экин майдонларининг 66 фоизи жуда кам ҳосил берадиган ҳолатга келиб қолди [4]. Фарғона фожиаларини бошлаб берган Қувасойдаги тартибсизликлар ўзбек ва месхети турклари ёшлари ўртасида маиший аснода келиб чиққан бўлса-да, унинг туб моҳияти қуйидагича бўлган эди: “Менимча ўша вақтда, чамаси 459 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 06 (2023) / ISSN 2181-1415 марказнинг кўрсатмаси билан кўпгина нашрлар, телевидение, радио фожиали воқеаларни юзаки ёритган, бу воқеаларга шовинистик иборалар билан ёрлиқ ёпиштирилиб, фақат “даҳшатли манзаралар”ни тасвирлаш билан чекланган”, [4] дея таъкидлайди Ўзбекисоннинг биринчи раҳбари. Зеро, “Бу фожианинг манбалари ҳамда сабаблари анча теранроқ эди. Ижтимоий-иқтисодий муаммолар тўпланиб қолган бўлиб, улар йиллар давомида ҳал этилмай келди. Масалан, қишлоқ аҳлининг аҳволига назар ташлайдиган бўлсак, улар аҳолининг ярмидан кўпроғини ташкил қилди, бир қарич ерда бир неча авлод яшаган. Бир йилда уч марта ҳосил бера оладиган сахий заминда яшаган одамларнинг тобора қашшоқлашиб кетгани, миллий анъаналар ва турмуш тарзининг камситилиши, баъзи жойларда эса бутунлай таъқиб остига олиниши, пахта яккаҳокимлигининг шу пахтани етиштирувчи деҳқоннинг ўзи зарур миқдорда даромад ололмайдиган даражага етиши ҳисобга олинса, бу фожиали воқеалар қандай шароитда юз бергани ра