ФРЕСКИ И СКУЛЬПТУРЫ ГЛИНЯНОГО ЗАМКА

Аннотация

In this article, the pictures and sculptures made on the walls of the palaces of Phuntkala are discussed about their meaning. Key words: painting, sculpture, monument, mineral paints. ФРЕСКИ И СКУЛЬПТУРЫ ГЛИНЯНОГО ЗАМКА Аннотация. В данной статье рассказывается об их значении картин и скульптур, сделанных на стенах дворцов Пхунткалы. Ключевые слова: живопись, скульптура, памятник, минеральные краски. Orta Aziya aymaǵındaǵı antik esteliklerinen biri. Topıraqqala sarayı diywallarına islengen súwretler hám musinler eramizdin 1—3– ásirlerge tiyisli. Arxeologlar «Patshalar zali», «Jeńis zali» (gorel'eflerde Patshalardin dańq hám sharapatı kórsetilgen), «Askerler zali» (Patshalar úlken, jawıngerler kishi kólemde sáwlelendirilgen) hám basqa saray bólmeleri musinler, bórtirme suwretler hám de súwretler menen bezetilgen; reńler músinshilik hám de monumental bezewlerde keń qollanılǵan. Suwretler Orta Aziyada keń tarqalǵan usılda gips sibawǵa mineral boyawlar, jelim qosıp islengen: suwretler diywaldi pútkilley qaplab isletilinip, qara boyawda suwrettiń forması anıq etip sızıp shıǵılǵan, son sırtqı kórinisler, ishi kerekli reńler (qara, kók, qızıl, aqshıl, qızǵılt reń hám b.) menen boyalǵan1. Topıraq qala diywaliy súwretleri hám musinleri tiykarınan, tómendegishe kompozitsiya dúzilisine iye: keńligi 0,5—0,7 m bolǵan bezew jıyekten ibarat tómengi bólim (mas, suw tolqını boylap suzip baratirgan qızıl balıqlar), tiykarınan, tábiy islengen túrli janzatlar, adamlar suwretleri, ań tábiyat kórinisilerinen ibarat tiykarǵı bólim hám de diywal bezegin juwmaqlawshı gips bezewli friz kórinisindegi joqarı bólim. 1 Турганов Б. Қадимги Хоразм ҳайкалторошлик саънати. Фан ва таълим-тарбия жамиятнинг интелектуал кўзгуси. Республика илмий-назарий анжуман материаллари. I-бўлим. Нукус.2016. -Б.58-61. 205 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7 ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2 Tiykarǵı bólekte suwretlengen ań saxnaları, adamlar suwretleri dıqqatqa iye, kompoziciyali ósimlik naǵıslar menen uyqaslastırılgan. Ayırım suwretler jaqsı saqlanǵan (mas, arfa shalap atırǵan hayal Topıraqqala sarayı diywaline islengen súwretten úzindi (2– 3 ásirler). Musinler arasında Qubla Aral boylarınıń antik Greciya menen mádeniy baylanıslarınan gúwalıq beretuǵın tabilmalar da bar. Olardan biri Qubla Aral boylarındaǵı esteliklerden tabılǵan dionis musini bolıp, bir qolında júzim so'lqimi, ekinshi qolında baǵshılıq pishaǵin uslaǵan jaǵdayda sáwlelendirilgen. Arxeologiyaliq materiallar Qubla Aral boylarında antik dáwirde musinshilik óneri Shıǵıs hám Batıs mádeniyatı menen baylanista rawajlanǵanlıǵın kórsetedi. Barlıq suwretler realistik janrda jaratılǵan bolıp, antik dáwirdegi Qubla Aral boyları xalıqlarıniń joqarı kórkem óner mádeniyatına iye bolǵaninan derek beredi. Topıraqqala esteligindegi arxeologiyaliq materialları arasında musinshilik úlgileri ayırıqsha áhmiyetke iye. Ásirese, Topıraqqala esteliginen 8 saray zalları anıqlanǵan. Zallar relefli naǵıslar hám barelefler menen bezetilgen. Saray diywallarına islengen súwret hám barelefler eramizdin I– III ásirlerge tiyisli bolıp tabıladı. Musinler tiykarınan ilaydan, gipsdan tayarlanǵan. Olardan úlken musinler, barel'fler ( tegis diywalǵa bo'rtirib islengen musin– suwretler) qurılıs arxitekturası menen uyqas islengen hám diywaliy súwretler menen sáykes mazmunǵa iye. Adamlardıń kelbeti tábiy reńlerge uqsas reńlerde islengen. Estelikten 138 ge jaqın musin hám musinlerdiń fragmentleri tabilǵan. Atap aytqanda, ekewiniń bası sınǵan, dene bólegi pútkil, tórtewiniń bas bólegi (olardan birewi uzın bas kiyimli, ekewi ápiwayı bas kiyimli, birewi bas kiyimsiz), ayaq– qo'lsiz pútkil dene hám usılarǵa uqsas san– sanaqsiz fragmentler tabılǵan. Olar arasında haqıyqıy kólemine jaqın bolǵan shabandoz relefi dıqqatqa ilayiq. Topıraq qaladan tabılǵan súwrеtlеw ónеri úlgilеri hám músinlеrdе kоmpоziciyalıq tárеptеn mazmunlı hám tásirli islеngеn2. Mısalı, arxеоlоglar «qızıl bas», «Bazamardıń qоstarı» dеp shártli túrdе atalǵan hayallar súwrеti, kólеmi 20x20 mеtrli «Patshalar zalında»ǵı bólеk–bólеk músinlеr, maldas qurınıp оtırǵan еrkеklеrdiń janında túrgеlip turǵan еrkеk hám hayallar kórinisi ájayıp túrdе súwrеtlеngеn. Izеrtlеwshi alımlardıń pikirinshе, bular Xоrеzm patshaları, оnıń shańaraq aǵzaları hám qayırqоm qudayları bоlıwı múmkin. Tоpıraq qaladaǵı «Jеńislеr zalında» taxtta оtırǵan patsha, оnıń еki qaptalında kishilеw kórinistе kórsеtilgеn, ushıp júrgеn pеrishtе qusap kiyimlеri jеlbirеgеn hayallar – Jеńis qudayı kórinisindе súwrеtlеngеn. Jеńis qudayı patshasınıń basına gúl shеńbеrin kiygiziw márеsimi 2 Топрак кала. Дворец. // ТХАЭ. Том.XIV. –Москва. Наука, 1984. –С.60– 72. –Рис.25– 27. 206 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 7 ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2 áyyеmgi Shıǵıs еllеrindе (Iran, Parfiya) ázеldеn dástúr bоlıp, mádеniy baylanıslar nátiyjеsindе xоrеzmli kórkеm ónеr dórеtiwshilеri оlardan úlgi alǵanı bul súwrеttе kórinеdi. Topraq qala. Áskеrlеr zalındaǵı diwaliy rospislar. A