МЕТОДЫ ПОИСКА И АНАЛИЗА ТЕРМИНОВ В КОРПУСЕ УЗБЕКСКОГО ЯЗЫКА

Аннотация

This article examines the methods of searching and analyzing terms in the corpus of the Uzbek language. The relevance of the systematic study of terminology and the effectiveness of the use of modern corpus linguistics tools in research work are analyzed. The methods used to search for terms in the corpus, the contextual relationships between them, and the advantages of search algorithms are described in detail. Also, the article analyzes advanced technological solutions for identifying terms in the Uzbek language and determining their frequency of use. In this process, the semantic, morphological and syntactic features of the terms are also taken into account. Key words: Uzbek language corpus, terminology, search methods, analysis methods, corpus linguistics, semantic analysis, morphological analysis, syntactic features. МЕТОДЫ ПОИСКА И АНАЛИЗА ТЕРМИНОВ В КОРПУСЕ УЗБЕКСКОГО ЯЗЫКА Аннотация. В данной статье рассматриваются методы поиска и анализа терминов в корпусе узбекского языка. Анализируется актуальность систематического изучения терминологии и эффективность использования современных инструментов корпусной лингвистики в исследовательской работе. Подробно описаны методы, используемые для поиска терминов в корпусе, контекстуальные связи между ними и преимущества алгоритмов поиска. Также в статье анализируются передовые технологические решения по идентификации терминов в узбекском языке и определению частоты их употребления. При этом учитываются также семантические, морфологические и синтаксические особенности терминов. Ключевые слова: корпус узбекского языка, терминология, методы поиска, методы анализа, корпусная лингвистика, семантический анализ, морфологический анализ, синтаксические особенности. 3 17 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Zamonaviy lingvistika taraqqiyotining muhim yoʻnalishlaridan biri korpus lingvistikasi boʻlib, u tillarni kompyuter texnologiyalari yordamida oʻrganish imkoniyatini beradi. Ayniqsa, terminologiyani tizimli ravishda oʻrganish va tahlil qilishda korpus lingvistikasi vositalari keng qoʻllanilmoqda. Oʻzbek tili korpusi ushbu jarayonda muhim manba sifatida xizmat qiladi, chunki u tilning turli qatlamlarini chuqur tahlil qilish imkonini beradi. Terminlar ilm-fan, texnika, iqtisodiyot va boshqa koʻplab sohalarda asosiy tushuncha va gʻoyalarni ifodalashda muhim vosita hisoblanadi. Shu sababli, terminlarning toʻgʻri identifikatsiyasi va qoʻllanilishi muhim ahamiyatga ega. Oʻzbek tili korpusida terminlarning qidiruv va tahlil usullarini oʻrganish, tilshunoslikning amaliy jihatlaridan biri boʻlib, ilmiy-tadqiqot ishlarida terminlarni aniqlash, ularning qoʻllanish chastotasi va maʼnodoshligini tahlil qilish orqali tilning boy imkoniyatlarini ochib beradi. Ushbu maqolada oʻzbek tili korpusida terminlarni qidirish va tahlil qilishda qoʻllaniladigan ilgʻor usullar va texnologiyalar koʻrib chiqiladi. Mazkur tadqiqotning dolzarbligi, terminologiyani ilmiy-tahliliy jihatdan chuqur oʻrganish ehtiyojidan kelib chiqadi va oʻzbek tili korpusida terminologik birliklarni toʻgʻri va samarali tadqiq qilishga qaratilgan. Oʻzbek tili korpusida terminlarni qidirish va tahlil qilish usullari zamonaviy lingvistik tadqiqotlarda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Korpus lingvistikasining rivojlanishi bilan terminologiyani oʻrganishning yangi imkoniyatlari ochilib, ilmiy-tadqiqot ishlarida yuqori aniqlik va samaradorlikka erishish imkoniyati yaratildi. Terminlar tilda faqatgina maʼlum bir soha vakillari tomonidan ishlatiladigan maxsus soʻzlar sifatida emas, balki keng ommaga tushunarli boʻlishi kerak boʻlgan tushunchalar toʻplami sifatida muhim oʻrin egallaydi. Shu sababli, terminologik birliklarning oʻzbek tili korpusida qanday qidirilishi va tahlil qilinishi, ularning ilmiy tadqiqotlar uchun qanday ahamiyatga ega ekanligi muhim tadqiqot mavzusi hisoblanadi. Oʻzbek tili korpusida terminlarni qidirish koʻplab zamonaviy dasturlar va qidiruv tizimlari yordamida amalga oshiriladi. Ushbu jarayonda terminologik birliklarning tez-tez uchraydigan shakllari va ularning kontekstdagi qoʻllanilishi alohida ahamiyat kasb etadi. Terminlar til korpusida koʻp uchragan hollarda, ularning qoʻllanish chastotasi orqali maʼlum tahlillarni amalga oshirish mumkin. Masalan, terminning qaysi kontekstda koʻproq ishlatilishi, uning maʼno doirasini kengaytirishga yoki toraytirishga imkon beradi. Bu esa oʻz navbatida tilshunoslarga oʻzbek tilidagi terminlar bazasini shakllantirishda qoʻl keladi[1, 67-78]. Taniqli olim G. Mahmudovning fikricha, terminlarni qidirish jarayonida ularning sinonimik va antonimik qatlamlarini ham oʻrganish muhimdir. Chunki terminlar baʼzan oʻzaro sinonim yoki antonim sifatida ishlatilishi mumkin va bu ularning aniq maʼnosini tushunishda katta ahamiyatga ega boʻladi[2, 45-56]. Masalan, "taʼlim" va "oʻqitish" tushunchalari sinonimlar boʻlsa- da, turli kontekstlarda turlicha maʼno yukini berishi mumkin. Bu kabi tahlill