О французском опыте конституционных реформ

Аннотация

Калит сўзлар: Ўзбекистонда амалга оширилаётган кенг миқёсли Ўзбекистон, конституциявий ислоҳотлар миллий давлатчиликнинг конституция, узоқ тарихи билан бир қаторда илғор мамлакатларнинг ислоҳот, конституциявий тажрибасини ҳам ўрганишни тақозо Франция, Бешинчи Республика, этади. Франциянинг замонавий буржуа давлатчилиги илк де Голль. намуналаридан бирини яратган, конституционализмнинг узоқ тарихига зга бўлган мамлакат сифатидаги тажрибаси муҳим аҳамията эга. 1 PhD, Senior researcher, the Institute of History at the Academy of Sciences of Uzbekistan. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 03 (2023) / ISSN 2181-1415 О французском опыте конституционных реформ АННОТАЦИЯ Ключевые слова: Масштабные конституционные реформы, проводимые в Узбекистан, Узбекистане, требуют изучения конституционного опыта конституция, передовых стран наряду с многолетней историей реформа, национальной государственности. Важен опыт Франции Франция, Пятая республика, как страны, создавшей один из первых образцов де Голль. современной буржуазной государственности и имеющей длительную историю конституционализма. Бугун жаҳонда иқтисодий ва маданий глобаллашув жараёни билан бир қаторда турли сиёсий тизимларнинг унификациялашуви ҳам юз бермоқда. Бир пайтлар фақат либерал-демократик мамлакатлар сиёсий тизимларига хос бўлган умумий сайловлар, президент бошқаруви, парламентаризм, мухолифатчи сиёсий партияларнинг очиқ фаолияти ва фуқаролик жамияти каби тушунчалар бугун умуминсоний характер касб этиб, дунёнинг кўпчилик давлатларида сиёсий тизимлар фаолиятининг муҳим шартига айланиб қолди. Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан республи- камизда амалга оширилиши кутилаётган конституциявий ислоҳотнинг асосий мазмуни “давлат – жамият – шахс” тамойилидан “шахс – жамият – давлат” тамойилига ўтишни аввало фуқароларнинг эркинлиги ва ҳақ-ҳуқуқларини таъминлаш, жамиятда шахснинг эркин ривожланиши учун кенг имкониятлар яратишга, фуқароларнинг ижтимоий ҳимояланганлик даражасини янада кучайтириш ва “Янги Ўзбекистон – ижтимоий давлат” тамойилини конституцияда мустаҳкамлаб қўйиш кабиларга қаратилган. Шу ўринда конституционализм ривожланишининг узоқ тарихига эга бўлган мамлакатлар, масалан, Франция тажрибасига мурожаат қилиш бизда жамият олдида турган вазифаларни, таклиф қилинаётган конституциявий ислоҳотларнинг моҳиятини англашга ёрдам бериши мумкин. Зотан, “Ҳозирги даврда Ўзбекистон ва Франция олдида турган вазифалар ва амалга оширилаётган кенг кўламли демократик ислоҳотларнинг муштарак хусусиятларга эга экани ва бу ўзгаришлардан кутилаётган натижалар ҳам кўп жиҳатдан ўхшаш эканини инобатга оладиган бўлсак, мамлакатларимиз ўртасидаги ҳамкорлик янада муҳим аҳамият касб этади” [1]. Франция демократик сиёсий тизимнинг илк намуналарини яратган мамлакатлардан бири ҳисобланади. 1789 йилги Буюк француз инқилоби олға сурган Озодлик, Тенглик, Биродарлик ғоялари ва қабул қилинган “Инсон ва фуқаро ҳуқуқлари декларацияси” бугун ҳам ўзининг умуминсоний ва тарихий аҳамиятини йўқотмаган. Буюк француз инқилоби Франциянинг янги, инқилобий тарихини ҳам бошлаб берди. Кейинги бир аср давомида Франция яна бешта инқилобни бошдан кечирди, тўрт марта республика, икки марта империялар таъсис этилди. Кўплаб мағлубиятларга қарамасдан, француз халқи бутун дунёга ўз озодлиги ва эрки учун курашган миллат сифатида уларга албатта эришишини намойиш қилди. Шу маънода французлар учун озодлик шунчаки шиор эмас, асрлар давомида шаклланган миллий қадриятга айланиб қолди. 58 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 03 (2023) / ISSN 2181-1415 Шу сабабли Франциянинг конституциявий тарихи, айниқса 1958 йил Шарль де Голль асос солган Бешинчи Республиканинг тарихий тажрибаси бугун ҳам алоҳида аҳамият касб этади. Зотан, ундаги кучли президентлик бошқарувига асосланган сиёсий тизим жамиятдаги долзарб муаммоларни тезкор ҳал қилиши билан бирга, бундай тизимда авторитаризм хавфи мавжуд бўлишини ҳам кўрсатиб берди. Бундай хавфнинг ривожланаётган мамлакатлар сиёсий тизимларида ҳам мавжудлиги муаммонинг бугун ҳам жуда долзарблигини белгилаб беради. Ўзбекистон Республикаси мустақиллиги эълон қилингандан сўнг жорий қилинган кучли президентлик бошқаруви ўтиш давридаги иқтисодий, ижтимоий муаммоларни ҳал қилишда, янги давлатни шакллантириш ва унинг хавфсизлигини таъминлашда муҳим ижобий роль ўйнади. Аммо бу тизимдаги кучли президентлик бошқаруви ҳам Франциядаги сингари авторитаризм унсурлари билан уйғунлашиб кетганлиги ҳамда демократик ривожланиш йўлида жиддий тўсиққа айланганлиги жамиятда кенг кўламли ислоҳотларга эҳтиёжни келтириб чиқарди. 2016 йилдан бошланган шундай жараёнлар бугунга келиб кенг миқёсли конституциявий ислоҳотларнинг муқаррарлигини белгилаб берди. Ислоҳотлар жараёнида, конституцияга киритиладиган қўшимча ва ўзгаришларни муҳокама қилишда бошқа мамлакатларнинг шундай тажрибасига ҳам мурожаат қилинди. Айниқса, Францияда Таъсис мажлиси томонидан 1789 йил 26 август куни қабул қилинган “Инсон в