Сельскохозяйственная политика советского правительства в селах Туркистана в первой четверти XX века (на примере Ферганской долины)

Аннотация

Калит сўзлар: Мазкур мақолада ХХ асрнинг биринчи чораги Фарғона водий, водийси қишлоқ хўжалигига совет давлати аграр қишлоқ, сиёсатининг таъсири, аҳолиси учун зиддиятли ва мураккаб бозор, воқеликлар, кураш жараёнларига тўла давр бўлганлиги нарх, мардикор, асослаб берилган. ғалла, маҳсулот, мулк, совет, пахтачилик, уезд. 1 Lecturer, Department of World History, Andijan State University. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 02 (2023) / ISSN 2181-1415 Сельскохозяйственная политика советского правительства в селах Туркистана в первой четверти XX века (на примере Ферганской долины) АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В данной статье обосновывается, что первая четверть долина, ХХ века была периодом, насыщенным противоречивыми и село, сложными реалиями и процессами борьбы за влияние рынок, аграрной политики советского государства на сельское цена, рабочий, хозяйство Ферганской долины. хлеб, товар, имущество, совет, хлопководство, уезд. ХХ асрнинг биринчи чораги Туркистон ўлкаси халқлари учун зиддият ва қарама-қаршилик, мураккаб воқелик, курашлар жараёнига тўла давр бўлди. 1917 йил Октябрь тўнтариши натижасида юзага келган совет давлати ўз олдига “синфсиз жамият”, коммунистик ғоя тартиботига асосланган тузум барпо этишни мақсад қилиб қўйди. Бир томондан, биринчи жаҳон уруши давом этаётган, иккинчи томондан Россия империяси ҳудудида юзага келган мураккаб ижтимоий-сиёсий аҳвол Туркистон ўлкасидаги ҳолатга ҳам бевосита салбий таъсир кўрсатди. Уруш йилларида Фарғона водийси қишлоқ хўжалигида ҳарбий манфаатлар эътиборга олиниб, мудофаа учун зарур бўлган пахтачилик соҳасини ривожлантиришга янада зўр берилди. Чунки четдан пахта кириб келишининг деярли тўхтаб қолиши Туркистон ўлкасида етиштириладиган пахтага бўлган эҳтиёжнинг беҳад ўсишига сабаб бўлди. Бу ўз навбатида пахтакор деҳқонларнинг бозорга қарамлигини кучайтириб, озиқ-овқат ҳамда нон нархининг кескин ошишига олиб келди. Мазкур ҳолат эса охир-оқибатда қаҳатчиликни келтириб чиқарди. Уруш йилларида ўлкага ташқаридан ғалла олиб келиш кескин қисқарди. Хусусан, 1915 йили ўлкага аҳоли эҳтиёжидан 5 баравар кам ғалла олиб келинди. Бу ҳолат янада кескин пасайиб, 1917 йили ўлкага умуман ғалла олиб келинмади. Ўлкада ўз навбатида ноннинг нархи 400 фоизга ошиб кетди. Озиқ-овқат ва истеъмол молларининг кескин тақчиллиги юзага келди [1]. Маҳаллий аҳоли ичида мустамлака маъмуриятининг мустабид – зўравонлик сиёсати, оғир иқтисодий аҳволдан норозилик тобора кучая бошлади. 1916 йилдаги мардикорликка сафарбарлик қилиш борасидаги ҳаракатлар боис, шундоқ ҳам ижтимоий-иқтисодий аҳволи оғир бўлган халқ оммасининг кучли норозилигига сабаб бўлди ва миллий озодлик ҳаракатига айланиб кетди. 1917 йилда умумий вайронагарчилик ва қаҳатчилик ҳукм суриб турган бир вақтда қишлоқ хўжалигидаги экин майдонларининг ҳажми ҳам қисқара бошлади. 1917 йилда экин экиладиган майдонлар 1915 йилдаги 3,5 млн. десятинадан 2,3 млн. десятинага тушиб кетди. Ўлкада ғаллага бўлган истеъмол эҳтиёжи 111 млн. пудни ташкил этган ҳолда бор-йўғи 52 млн. пуд ғалла йиғилди. Бу ҳол бутун ўлкада оғир очарчиликнинг юзага келишига сабаб бўлди. Саноат, хусусан пахта тозалаш саноатидаги ишлаб чиқариш икки бараварга қисқарди, темир йўл транспортидаги узилишлар авж олди, четдан маҳсулот кириб келиши кескин камайди [2]. 33 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 02 (2023) / ISSN 2181-1415 1917 йил Октябрь тўнтаришидан кейин ўрнатилган совет ҳокимиятининг хусусий мулк шаклларини йўқотиш, хўжалик ҳаётининг барча соҳаларида ижтимоий-давлат мулкчилигини авж олдириш, халқ хўжалигига раҳбарликни марказлаштириш, шу билан бирга, иқтисодий усуллар билан эмас, балки маъмурий-буйруқбозлик усуллари билан иш юритишга қаратилган иқтисодий сиёсат очарчилик ва вайронагарчиликни янада чуқурлаштирди. Советларнинг II Бутунроссия съезди (1917 йил октябрь) қабул қилган Ер ҳақидаги декретни амалга ошириш юзасидан тегишли чора-тадбирларга мувофиқ, ерга бўлган хусусий мулк эгалиги бекор қилинди, қишлоқ жойларда ерлардан аҳоли тенг асосда фойдаланиши белгилаб қўйилди. Шубҳасиз, ўлкадаги совет ҳокимияти маъмурияти узоқни кўра билмаган, маҳаллий урф-одат, анъаналарни ҳисобга олмаган ҳолда, унга кўр-кўрона итоат этиш зарур деб ҳисоблар эди. 1918 йилнинг биринчи ярмида аввал собиқ империя маъмурлари, помешчиклар имениелари, сўнгра йирик маҳаллий бойларнинг ерлари национализация қилинди. Хусусан, ўлка ХКСнинг 1918 йил 26 мартдаги буйруғига кўра, хусусий бўлган 32 та боғ ва узумчилик хўжаликлари миллийлаштирилди [3]. Кейинчалик бу жараён шу тарзда давом этди. Фарғона водийси бўйлаб совет ҳокимиятининг ўрнатилиши 1918 йил бошларига тўғри келиб, бу пайтда Фарғона вилояти деҳқонлари орасида турли объектив сабабларга кўра ерсиз деҳқонлар салмоғи кўпроқ эди. Қайд этиш лозимки, 1918 йилнинг баҳоридан бошлаб, совет ҳукумати томонидан амалга оширилаётган ўзгаришлар Россияда кучайиб кетган фуқаролар уруши муносабати билан янада қатъий ва кенг миқёсли хусусиятга эга бўлди. Советлар томон