ШАХМАТНАЯ ИГРА ТУРЦИИ В ЦЕНТРАЛЬНОЙ АЗИИ

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада Туркия Республикасининг Марказий Осиёда Туркия, олиб бораётган геосиёсий ҳаракатлари Россия ҳамда Хитой Марказий Осиё, ташқи сиёсатидан фарқли жиҳатлари келтириб ўтилган “нео-усмонийлик”, ҳолда у “шаҳмат ўйини”га таққосланган. Муаллиф ташқи сиёсат, геосиёсат, томонидан Туркиянинг сўнгги ўттиз йил давомида геостратегия. Марказий Осиёдаги ташқи сиёсатидаги кўтарилишлари ва пасайиш босқичларининг ўзига хос хусусиятлари кўриб чиқилиб, бугунги кунда бу давлат икки томонлама муносабатларни мустаҳкамлаш орқали минтақадаги муҳим геосиёсий ўйинчилардан бирига айлана олганининг асосий сабаблари келтириб ўтилган. Хулосада минтақа давлатлари ҳамда Туркия сиёсий алоқаларининг келажакдаги муносабатларига шахсий баҳо берилган. 1 Independent researcher, State University of World Languages of Uzbekistan. Tashkent, Uzbekistan. E-mail: pharhod@gmail.com. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 09 (2022) / ISSN 2181-1415 Шахматная игра Турции в Центральной Азии АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье геополитические действия Турецкой Турция, Республики в Центральной Азии сравниваются с Центральная Азия, «шахматной игрой», приводятся разные аспекты внешней «неоосманизм», политики России и Китая. Автор рассматривает внешняя политика, геополитика, особенности взлетов и падений внешней политики Турции геостратегия. в Центральной Азии за последние тридцать лет, а также основные причины, по которым эта страна стала сегодня одним из важных геополитических игроков в регионе за счет укрепления двусторонних отношений. В заключении дана личная оценка будущих отношений между странами региона и политических отношений Турции. Шахмат ўйини олдиндан ҳаракатни тўғри ҳисоблаш қобилияти ва шахмат тарихини билиш, ёрқин ўйин учун ижодий ёндашиш талаб этилади. Энг юқори маҳоратга эга ўйинчилар бир зумда ақлий муносабатда бўлиш ва қабул қилган қарорларини қайта кўриб чиқиш қобилиятига эга, буюклари эса қутидан ташқарини кўриш қобилиятига эга. Ва, албатта, ҳар қандай ўйинчи шахмат тахтасида нима қилишни истаётганини тушуниши керак. Фақат ютқазмаслик истаги сизни жиддий рақибга айлантирмайди. Россиянинг Марказий Осиёдаги ҳозирги сиёсати оддийгина ютқазмаслик истагидан келиб чиққандек, шунинг учун Россия дунёнинг маълум бир қисмида ҳалокат ёқасида турибди. Хитой билан қарама-қаршилик муаммосидан жиддий ташвишланаётган англо-саксон дунёси учун Россиянинг заифлашуви ва уни Марказий Осиёдан сиқиб чиқарилиши бу курашдаги энг муҳим нуқталардан биридир. Анқара эса ўзинингМарказий Осиёни турклаштириш сиёсатини барқарор ва изчил олиб бориши билан муваффақиятли қадам ташламоқда.Туркия тарихий имкониятдан фойдаланиб, усмонлилар империясини янги шароитларда қайта тиклаш учун барча имкониятлардан фойдаланади. Лекин Хитойдан фарқли равишда Туркия иқтисодий эмас, балки маънавий- ахлоқий етакчиликка даъво қилади. Унинг мақсади – халқни боқиш эмас, балки иложи бўлса, ҳатто ўзидан олдинги давлат чегараларидан ташқарига чиқиб, Нео- Усмонли давлатини яратишдир. Туркия яқин тарихий ва маданий алоқалари туфайли Марказий Осиё мамлакатлари учун ҳамиша алоҳида ҳамкор бўлиб келган. Айнан Туркия Совет Иттифоқи парчаланганидан кейин янги ташкил этилган республикаларнинг мустақиллигини биринчи бўлиб тан олган ва шундан бери Марказий Осиё давлатларининг суверенитетини қатъий қўллаб-қувватлаб келмоқда. Аммо бугунги кунда Украинадаги уруш фонида Туркия ва Марказий Осиё мамлакатлари ўртасида тезлаштирилган яқинлашиш учун янги омиллар пайдо бўлмоқда. Бунга бир томондан Анқаранинг сўнгги йилларда фаол ташқи сиёсат олиб бораётган стратегиясининг ўзи ҳам ёрдам бермоқда. Айниқса, Қорабоғдаги муваффақиятдан сўнг турк ҳукумати янада ҳаракатланишга ва Марказий Осиёда ҳам ҳарбий-сиёсий таъсирини кучайтиришга қарор қилди. Бошқа томондан, туркий интеграция жараёнларининг институционализацияси Туркиянинг минтақадаги ролини 181 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 09 (2022) / ISSN 2181-1415 кучайтиришга ёрдам беради. 2021-йилда Туркий тилли давлатлар раҳбарларининг саммитлари расман тўлақонли халқаро тузилма – Туркий давлатлар ташкилоти сифатида расмийлаштирилиб, ҳозирда 5 давлат – Туркия, Озарбайжон, Қозоғистон, Қирғизистон ва Ўзбекистонни ўз ичига олади. Бу эса турк мафкурачилари томонидан ички сиёсатда тез-тез ишлатилиб, “Бир миллат – беш давлат” тамойилини илгари суради. Айни пайтда, Марказий Осиё давлатлари Туркияни нафақат муқобил логистика йўналишларини шакллантириш бўйича ҳамкор, балки, эҳтимол, энг истиқболли геосиёсий актор сифатида ҳам кўрмоқда. Бу мақсадларга эришиш йўлидаги муҳим қадам Марказий Осиёни Россиядан бутунлай ажратиш ва биринчи босқичда Ўрта Осиёни Туркия Республикасининг маънавий-ахлоқий йўл-йўриқларига жалб этишдан иборат. Бу йўлда аллақачон сезиларли ютуқларга эришилди. Бунга қатор мамлакатларнинг лотин алифбосига ўтиши, рус мактаблари сонининг қисқариши фонида Ўрта Осиё республикаларида турк мактабларининг қурилиши, ўзини мусулмон давлатлари ҳимоячиси си