Анализ исторических источников Амударьинского и Аральского водных путей

Аннотация

Калит сўзлар: Бу илмий мақола Амударё ва Орол денгизи ҳудуднинг Амударё, Орол денгизи, транспорт коммуникацияси тарихидаги аҳамиятини араб сайёҳлари, рус инобатга олган ҳолда уларнинг тарихи манбашунослигини экспедициялари, архив ўрганишга бағишланган. мақолада Амударё ва Орол фондлари денгизининг энг қадимги ёзма манбалар, хорижий давлатларнинг, маҳаллий олимларнинг асарларига ҳамда архив фондлари материалларига таянган ҳолда ўрганилиш тарихига тўхталиб ўтилган. 1 Candidate of History, Associate Professor, Karakalpak State University, Nukus, Uzbekistan E-mail: s_salamat@karsu.uz Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 08 (2022) / ISSN 2181-1415 Анализ исторических источников Амударьинского и Аральского водных путей АННОТАЦИЯ Ключевые слова: Данная научная статья посвящена источниковедению Амударья, Аральское море, Амударьи и Аральского моря, учитывая их значение в арабские истории транспортных коммуникаций региона. В научной путешественники, русские статье основное внимание уделяется истории изучения экспедиции, фонды архива Амударьи и Аральского моря на основе древнейших письменных источников, трудов учёных зарубежных стран, отечественных ученых и архивных материалов. Мавзуга доир манбалар катта ҳажмга эга бўлиб, уларнинг ички ва ташқи таҳлили муаммонинг ёритишда муҳим аҳамият касб этади. Орол денгизи ҳақидаги дастлабки ёзма маълумотлар зардуштийликнинг муқаддас китоби «Авесто»да учрайди. Олимлар «Авесто»да сув ва ҳосилдорлик худоси Ардивига бағишланган шеърда келтирилган Вурукша денгизи ва унга қуйиладиган Арьянам ҳақида маълумотларни Орол денгизи ва Амударё билан боғлайдилар. Антик давр тарихчиси Клавдий Птоломей ҳам Орол денгизи ҳақида маълумотлар ёзиб қолдирган. У Сўғд тоғларидан оқиб, Каспий денгизига қуйиладиган Окс билан Яксарт дельтасининг оралиғидаги Оксиан кўлини қайд этиб ўтган. Кўл унинг харитасида ҳам кўрсатилган [1]. Ёки “Алмагест” (“Буюк қурилиш”) номли асарида ер шарининг 27 та бўлимдан иборат харитасини тузганлиги айтилади. Унинг 22-харитасида ҳозирги Орол билан Каспий денгизи тасвирланган. Зарафшон ва Амударёнинг (Оксус) Каспий денгизига қуйилиб турганлиги кўрсатилган. Византия элчиси Земарх Килийский Турк ҳоқонлигига сафарида «Кўлнинг қумли соҳиллари билан 12 кун давомида юриб ўтганлиги»ни ёзган. В.Бартольд ушбу маълумотни Орол денгизи бўлиши мумкин деб башорат қилади [2]. Орол денгизи ҳақида IX ва X асрларда яшаб ўтган араб саёҳатчи олимлари Ибн Хордадбек, Ибн Русте, Маъсуди, Истахри, Ибн Хавкалнинг келтирган маълумотлари ҳам муҳим аҳамиятга эга. Улардан шу вақтдаги Орол денгизининг ҳажми билан соҳилларининг тузилиши ҳақида маълумот олиш мумкин. Ибн Хордадбех «Китаби- ал-масаллиқ вал мамлик» (Саёҳатлар билан давлатлар китоби») номли асарида Амударёни Жайҳун, Орол денгизини Курдер кўли деб атайди. Ибн-Рустенинг Амударё билан Орол денгизи ҳақида ёзганлари ғоятда ноёб бўлиб, унинг маълумотлари бўйича Орол денгизининг ҳажми 80 фарсах бўлиб, денгизнинг ғарбий соҳилларидаги ороллар Сиякун (қора тоғлар) деб аталади. Ўнг соҳили ботқоқ бўлиб, унда қалин ўрмон ўсган [5]. X асрда яшаган номаълум муаллифнинг форс тилида ёзган «Ҳудуд ал «Олам» (Шарқдан Ғарбгача олам вилоятлари) номли қўлёзмасида ҳам Орол денгизининг ҳажми 300 фарсахга тенг келиши, яна соҳилларининг қумли экани ёзилган. Шарқнинг буюк мутафаккирларидан бири Ал-Беруний шу замондаги араб географларининг тўплаган маълумотларига қараб, Орол денгизи билан унинг ёнидаги ҳудуднинг жуда тўлиқ сифатини берган. Унинг чизган харитасида Орол денгизи Хоразм деган ном билан акс эттирилади. 286 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 08 (2022) / ISSN 2181-1415 Шимолий Хоразмда балиқчилик касбининг катта ўрин тутганлиги ҳақида IX- XI асрларда яшаган араб географларидан бири Ибн-Русте дельтанинг шимолий қисмидаги Халижан деб номланадиган жой тўғрисида «У ерда балиқчилар қишлоғи бўлиб, улар лой билан қамишдан ишланган ертўлаларда туради, балиқ овлашда шу қамишдан фойдаланади ва уни Хоразм шаҳарларига сотувга чиқаради»-деб маълумот берган [4]. Таъкидлаш лозимки, Орол денгизини ҳар томонлама ўрганиш ва географик жиҳатдан батафсил тадқиқотлар олиб бориш XVI асрдан сўнг бошланди. XVII асрда яшаган Хива хони Абулғози Боҳадурхон ўз асарларида Орол денгизи ҳақида маълумотлар бериб ўтган. У Амударёнинг XVI аср охиригача Каспий денгизига қуйилганлиги ҳақида ёзиб қолдирган. Шунингдек, Орол денгизи ҳақида 1627 йили ишлаб чиқилган Москва давлатининг харитасидан ҳам маълумот олиш мумкин. Унда Орол «Кўк денгиз» деган ном билан берилган. 1592 йилларгача «Барсакелмес» оролининг ғарбий томони қуруқликдан ажралган ҳолда бўлган. XVI асрнинг охири - XVII асрнинг бошларида денгиз суви тармоғининг пасайиши билан боғлиқ «Барсакелмес», «Қасқа қулан», «Көз жетпес» «Уялы», «Бектаў», «Возрождения» каби денгизли ороллар пайдо бўлган. Орол денгизини саёҳатчилар ҳар асрда харитага тушириб келган. Хусусан, 1658 йили А.Дженкинсон, 1664 йили голландиялик Николай Витсен, 1723 йили Далилия,