Социальная динамика и философское определение мышления

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада тафаккур ҳодисаси мураккаб ижтимоий, тафаккур, динамик ҳодиса сифатида таҳлил қилинган. Тафаккурнинг мураккаблик, дефинитив моҳияти синергетика нуқтаи назаридан очиб структура, берилган. Бунда мураккаб жараёнлар ва диссипатив дефиниция, диссипация, системаларга хос бўлган белги ва ҳусусиятларнинг синергетика, тафаккурга ҳам хослиги, тафаккур инсон мавжудлиги ва жараён, цивилизациясининг асоси, шу билан бирга, тафаккурнинг система, деструктив кучга ҳам эга эканлиги фалсафий жиҳатдан конструктив, 1 deputy director for youth affairs and spiritual education, Uzbek-Finnish pedagogical institute of Samarkand state university, Samarkand, Uzbekistan Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 02 (2022) / ISSN 2181-1415 деструктив, асослаб берилган. тизимли таҳлил. Социальная динамика и философское определение мышления АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье познание анализируется как сложная познание, социальная и динамичная система. Раскрывается сложность, дефинитивная сущность познания с синергетической структура, точки зрения. С философской точки зрения обоснована дефиниция, диссипатия, свойственность всех признаков и особенностей сложно синергетика, диссипативных структур на процесс познания. А также процесс, познание анализируется как основа сущности человека и система, человеческой цивилизации. Кроме того, философски конструктив, обосновывается конструктивная и диструктивная сила деструктив, системный анализ. познания. Бугунги кунда инсоният ўз келажагининг муҳим бурилиш палласини бошдан кечирмоқда. Инсоният келажагини писсимистик башорат қилиш, тобора авж олиб бормоқда. Бу келажакни шубҳа остига қўяётган глобал экологик муаммолар, демографик инқирозлар, ижтимоий сиёсий зиддиятлар, терроризм, маънавий ахлоқий таназзул хусусидаги қарашлар ҳам илмий ҳамжамият, ҳам оммавий ахборот воситаларининг асосий мавзусига айланиб қолди. Бундай вазият жамиятда, инсонлар орасида тушкунлик, келажакка нисбатан ишончсизлик, умидсизликнинг, писсимистик кайфиятнинг кучайиб бориши табиийдир. Инсон ўзини ўраб олган муаммолар қуршовида ожиз, ҳимоясиз сеза бошлайди. Лекин инсон ҳар қандай вазиятда хам инсонлигича қолади. У ҳар қандай вазиятда муаммонинг ечими топа олиш, зиддиятларни бартараф этиш қобилиятига эгадир. Унинг ана шундай қобилияти, онгли мавжудот эканлиги, тафаккур соҳиби бўлганлиги билан боғлиқдир. Инсоният тарихига назар соладиган бўлсак, жамиятдаги пайдо бўлган ижтимоий, сиёсий, маънавий инқирозларнинг ечимини топиши, инсоннинг тафаккур тарзини ўзгариши билан боғлиқдир. Яъни инсон жамиятдаги мавжуд ҳолатнинг ўзгариши, унинг тафаккур тарзини ўзгариши билан бевосита боғлиқдир. Демакки, тафаккур, инсониятнинг ягона халоскори, барча муаммоларининг ечими, калитидир. Буюк немис файласуфи Ф. Энгельс: “Фан ва тараққиётнинг тепасида туришни истаган ҳар қандай миллат, тафаккурсиз, ижодий тафаккурсиз ўз мақсадига етолмайди”, деган эди. Бу фикрнинг нечоғли тўғри эканлигини эътироф этмай иложимиз йўқ. Инсоният тараққиёти жараёнида нималарга эришган бўлса, бу унинг тафаккури, ижоди, билишга ва яратишга бўлган интилиши натижасидир. Аввало, дефиниция тушунчасига таъриф беришимиз лозим. Дефиниция, лотинча “definitio” сўзидан олинган бўлиб, маълум бир тушунчанинг энг муҳим ва алоҳида белгиларига кўра таърифлашни назарда тутади. Яъни тушунчани таърифлашдефинициядир. Ушбу параграфимизда тафаккурнинг энг муҳим ва 378 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 02 (2022) / ISSN 2181-1415 жузъий белгиларига кўра синергетик таърифини беришга ҳаракат қиламиз. Зеро, тафаккур мураккаб, очиқ, диссипатив тизим бўлиб, синергетик тадқиқотлар доирасига кирувчи муаммоларга хос барча белги хусусиятлар тафаккурга ҳам хосдир. Хусусан, синергетиканинг асосчиларидан бири бўлган Герман Хакен, синергетика ўрганадиган мураккаб системаларга қуйидаги жиҳатлар хос деб таъкидлайди: “1. Ушбу тизимлар бир нечта ўзаро алоқадорликдаги қисмларган иборат. 2. Тизимда тузилмалар хаотик ёки тартиблашган бўлиши мумкин. 3. Бу тизимлар ички ва ташқи таъсирларга эга. 4. Тизимларда барқарорлик ёки беқарорлик ҳолатлари бўлиши мумкин. 5. Тизимда сифатий ўзгаришлар содир бўлади, бу ўзгаришларни ички ва ташқи таъсирлар келтириб чиқаради. 6. Бу тизимлар ночизиқлидир”. Хакен санаб ўтган ушбу сифатлар мураккаб тизим сифатида инсонга хос бўлгани каби унинг мавжудлик моҳиятини ташкил этувчи тафаккурига ҳам хосдир. Шу сабабдан инсон тафаккурини синергетик нуқтаи назардан тадқиқ қилиш мумкин, деб ҳисоблаймиз. “Биз инсонлар табиатдаги энг такомиллашган мавжудот эканлигимиздан, атрофимизда рўй бераётган ҳодисаларни англай олишимиз, мушоҳада қилишимиз, бошқаларга ҳам бу ҳақда хабар бера олишимиз, фарзандларимизни тарбиялай олишимиз, билганларимизни бошқаларга ҳам ўргата олишимиз, дунёда мустақил фаолият юрита олишимиз, меҳнат қилишимиз, ўзимизни ва ўзгаларни қадрлай олишимиз, ўз фикрига эга бўлиб, бу фикрни бошқаларга ҳам узата олишимиз, табиатда илгари бўлмаган нарсаларни кашф қилиб,