Понятие трудового договора и его отличия от смежных гражданско-правовых договоров

Аннотация

Калит сўзлар: Мазкур мақола меҳнат шартномасининг фуқаролик- меҳнат қонунчилиги, ҳуқуқий тусдаги шартномадан ўзаро фарқли жиҳатларини, меҳнат муносабатлари, шунингдек ушбу шартномаларнинг тартибга солиниши ходимлар, масалаларини тадқиқ қилишга қаратилган. Бундан иш берувчилар, меҳнат шартномаси, ташқари, меҳнат шартномаси ва фуқаролик-ҳуқуқий шарт- фуқаролик-ҳуқуқий номаларни ҳуқуқий табиатини очиб беришда олимларнинг шартнома, назарий қарашлари, ушбу шартномаларга берилган илмий- мажбурият. назарий таърифлар ҳамда хорижий мамлакатлар тажрибаси таҳлил қилинган. 1 Senior lecturer of the Department of Private Law, Specialized Branch of Tashkent State University of Law. Tashkent, Uzbekistan. E-mail: dilfuza.abdullayeva@yandex.ru. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 9 (2021) / ISSN 2181-1415 Понятие трудового договора и его отличия от смежных гражданско-правовых договоров АННОТАЦИЯ Ключевые слова: Данная статья направлена на изучение трудовое взаимоисключающих аспектов трудового договора от законодательство, договора гражданско-правового характера, а также трудовые отношения, вопросов регулирования этих договоров. Кроме того, были работники, работодатели, проанализированы теоретические взгляды ученых на трудовой договор, раскрытие правовой природы трудовых и гражданско- гражданско-правовой правовых договоров, научно-теоретические определения, договор, данные этим договорам, а также зарубежный опыт. обязательство. Фуқароларнинг ходим сифатида ишга қабул қилиниши орқали меҳнатга бўлган ҳуқуқини амалга оширишнинг анъанавий шарти иш берувчи билан меҳнат шартномасини тузилишидир. Шунинг учун ҳам меҳнат шартномаси иш берувчи ва ходим ўртасида меҳнат муносабатларини юзага келишининг муҳим асосларидан бири ҳисобланади. Хусусан, меҳнат шартномасини тузиш эркинлиги принципи фақатгина унинг ихтиёрий тарзда тузилишини эмас, балки меҳнат муносабат-ларини узоқ давом этишини ҳам таъминлаши керак. Меҳнат-ҳуқуқий муносабатларнинг юзага келишини аниқловчи асос (юридик факт) иш берувчи ва ходим ўртасида тузилган меҳнат шартномасидир. Одатда, меҳнат муносабатларининг пайдо бўлиши учун меҳнат шартномасининг тузилиши етарлидир [1]. Ўзбекистон Республикасининг Меҳнат кодекси меҳнат ҳуқуқининг марказий институти бўлган – меҳнат шартномасига оид нормаларни ўз ичига қамраб олган. Меҳнат муносабатларини меҳнат шартномаси асосида тартибга солишга доир нормалар Меҳнат кодекси (72–113-моддалари)да ўз аксини топган. Меҳнат Кодекснинг 72-моддасига мувофиқ, меҳнат шартномаси ходим билан иш берувчи ўртасида муайян мутахассислик, малака, лавозим бўйича ишни ички меҳнат тартибига бўйсунган ҳолда тарафлар келишуви, шунингдек меҳнат тўғрисидаги қонунлар ва бошқа норматив ҳужжатлар билан белгиланган шартлар асосида ҳақ эвазига бажариш ҳақидаги келишувдир [2]. Меҳнат шартномасининг Кодексда берилган таърифи расмий бўлиб, меҳнат ҳуқуқи назариясида “меҳнат шартномаси” тушунчаси турлича талқин қилинган, чунки меҳнат шартномаси мавзуси меҳнат ҳуқуқидаги илмий – назарий ва амалий аҳамияти юксак бўлган мавзулардан биридир. Ҳуқуқшунос олим М.Гасановнинг фикрича, меҳнат шартномасини тузишга асосланмаган, ишга ёллаш билан боғлиқ бўлмаган мустақил меҳнат меҳнат ҳуқуқи билан тартибга солинмайди [3]. Бундан келиб чиқадики, меҳнат шартномаси тузил-масдан ташкил қилинган меҳнат жараёнига меҳнат қонунчилиги нормалари татбиқ қилинмайди. Таъкидлаш жоизки, меҳнат шартномаси концепциясини Л.С. Таль ишлаб чиққан бўлиб, унинг концепцияси меҳнат ҳуқуқида назарий асос даражасига кўтарилган [4]. Меҳнат шартномасининг ҳуқуқий табиатини очиб беришда унинг олимлар томонидан қандай ифодаланганлигини ўрганиш ва “меҳнат 318 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 9 (2021) / ISSN 2181-1415 шартномаси” тушун-часига берилган илмий-назарий таърифларни таҳлил қилиш лозимдир. Айрим олимларнинг фикрича, меҳнат шартномаси ҳуқуқ ва мажбурият юзага келтирувчи юридик асос сифатида қуйидаги вазифаларни бажаради: 1) У юридик факт бўлиб, ходим ва иш берувчи ўртасида меҳнат ҳуқуқий алоқа юзага келганлигини тасдиқловчи ҳужжатдир; 2) Меҳнат шартномаси тарафлар бир-бирига нисбатан ҳуқуқларга ҳамда мажбуриятларга эга эканликларини тасдиқловчи далил-дастакдир; 3) Меҳнат шартномаси ҳуқуқларни ҳимоя қилиш воситасидир [5]. Кўриниб турибдики, Ўзбекистонлик кўплаб олимлар томонидан меҳнат шартномаси тушунчасига таъриф беришдан олдин унинг ҳуқуқий аҳамияти ва вазифалари ёритиб берилган. Шунингдек, улар томонидан меҳнат шартномаси тушунчасига илмий-назарий жиҳатдан таъриф берилмаган. Чунки уларнинг назарида миллий қонунчиликда меҳнат шартномасига берилган расмий таъриф мукаммал ҳисобланади. Меҳнат шартномаси бир қанча мамлакатларда иш берувчи ва ходим ўрта- сидаги меҳнатга оид муносабатларни тартибга солувчи асосий ҳужжат сифатида эътироф этилсада, айрим давлатларда унинг мазмуни ўзгача талқин қилинган-лигини, меҳнат шартномаси тушунчаси ҳар томонлама кенг қамраб олинганлигини кўришимиз мумкин. Кўпчилик олим