Тема воды в творчестве киргизских поэтов

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада табиатдаги энг асосий ресурслардан бири оқар сув, ҳисобланган сув мавзусининг қирғиз оқинлари асарларида Йенги йўқ, ифодаланиши ҳақида сўз юритилади. Сувсиз ҳаётни тасав- Тўхтагул, вур этиб бўлмайди. Сўз устаси, демократ шоирларнинг асар- Барпи, табиат, ларида ҳам бу мавзунинг долзарблигига катта эътибор Орол денгизи қаратилган. Тема воды в творчестве киргизских поэтов АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье речь идёт о воде, которая считается одним из проточная вода, самых основных ресурсов в природе. Жизнь без воды Йенги йок, невозможно себе представить. В произведениях мастеров Токтогул, слов, поэтов-демократов тоже уделялось большое внимание Барпы, природа, актуальности этой темы. Аральское море. 1 Lecturer, Аndijan State University, Аndijan, Uzbekistan. E-mail: murtazsotvoldiyev26@gmail.com. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 8 (2021) / ISSN 2181-1415 Дунё аҳалоси сони йиллар давомида жуда тез суратларда ўсиб бормоқда. Бу эса инсониятга кийим-кечак, озиқ-овқат, ҳаётий заруратларни ва албатта, ичимлик сувига бўлган эхтиёжни юқорилатади. Ичимлик сувига бўлган талаб, ҳар бир замонда, ҳар бир маконда ўзининг долзарблиги билан муҳим аҳамият касб этади. Зеро, ишлаб чиқариш, дехқончилик, чорвачилик, индустрия, табиат, буларнинг барча-барчасининг ривожланиши ҳам сув муаммосига бориб тақалади. Сувсиз ҳаётни тасаввур этиб бўлмайди. Сув тирик ҳаётнинг булоғи, табиатнинг онаси сифатида бадиий адабиётда ҳам ўз аксини топган. Ибтидоий жамоа давридан буён инсонлар сув ҳақида ривоятлар, афсоналар, эртаклар, моқоллар, қўшиқлар-у-шеърлар яратиб, у ҳақида- ги тасаввурларини ифодалашган. Сувни асраб-авайлаш, уни келажак авлодга тоза, пок ҳолатда етказиб беришни энг олий бурч деб билганлар. Қирғиз бадиий адабиётининг забардаст сўз усталари, шоирлари, оқинларининг асарларида ҳам сувнинг инсон ҳаётидаги беқиёс ўрни, уни исроф қилмаслик, агарда сувдан тўғри фойдаланилмаса унинг оқибатлари турли фалокатларга олиб келиши ҳақида кўпгина ҳаётий мисоллар келтирилган. Мисол учун; Йенгги йўқ оқин (Ўта Кўкаев), Барпи Аликулов, Тўхтагул Сатилганов в.б демократ оқинлар(шоир)нинг табиат ҳақидаги асарлари шулар жумласидандир. Қирғиз халқининг зиёли, метин иродали, дами кучли, сўзи ўткир Йенгги йўқ оқини сувнинг тирик мавжудотга канчалик зарур эканлиги, табиат ва инсон ўртасидаги мувофиклик, одамларнинг тобора ривожланиб бораётган ҳаётида инсон ва табиат, табиат ва тириклик масалаларини ўз асарларида ифодалаб, инсониятни ҳалол ва одамгарчилик фазилатлари билан яшашга чорлайди. Шунинг учун, халқ орасида “Буюк оқин Йенгги йўқ, шоирликда тенги йўқ” деган, нақил тарқалиши бежиз эмас. Оқин “Оқар сув” (Аккан суу) номли шеърида одам ва табиятни бир-бирини тўлдирувчи, икки эгизак инсонларга қиёслайди. Яъни, уларнинг отаси ҳам, онаси ҳам бир, одамлар табиатсиз, табиат эса одамларсиз бўла олмайди: Жер жүзүнѳ жайылып, Йер устига ёйилиб, Толуп чыккан аккан суу, Тўлиб чиққан оқар сув, Жети кабат жер астын, Йетти қават йер остин, Жарып чыккан аккан суу. Ёриб чиққан оқар сув, Жер, Ааламдын баарысын, Тирик жоннинг барчасин,, Багып чыккан аккан суу. Боқиб чиққан оқар сув. Жердин үстүн тепсеген, Йер устида юрганнинг, Малга келген аккан суу. Барчаси сен оқар сув, Ай-Ааламда жашаган, Табиатда яшаган, Жанга келген аккан. Тириклик сен оқар сув. [2.240] Замондошларининг хотирлашича Йенги йўқ оқин сув ҳақидаги қўшигини йетти кун дам олмай айта олган. Оқин сувнинг нафақат одамлар, балки, ўсимликлар, ҳайвонлар, тирик мавжудотнинг барчасига бирдек таалукли эканлигини кўп бора таъқидлайди. 459 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 8 (2021) / ISSN 2181-1415 Сув тозаликнинг, покликнинг тимсоли. Сув орқали кир-чангдан ҳоли бўламиз. Идиш-товоқ, кийим-кечак, машина в.х барчасини тозалашда аямай ишлатамиз. Шу сабабли ҳам, қадимий Мисрда гунох иш қилган одамлар ўз гунохларини сувга айтиб, бундан кейин турли ёмонликлардан, номақбул ишлардан узоқ юришга ҳаракат қилишган. Халқ орасида “Ёмон туш кўрсанг, сувга айт, келадиган ёмонликнинг барчаси сув билан оқиб кетсин”, – деган тушинча ҳам асли шу эътиқоднинг намунаси. Таниқли қирғиз оқини, шоир, импровизатор, бастакор, сўз устаси, достончи Тўхтагул ўз замонасининг зиёли, илимли кишиларидан бири эди. Шоир ўз асар- ларида адамларга одоб, тарбия, ҳаётни англаш, замонавий билимларга интилиш, инсонийликнинг асл зийнати ҳисобланмиш миллий қадриятларга содиқ бўлиш қаби масалаларда насиҳат қилади. Табиат ҳодисаларига, унинг инжикликларига, инсон ва табиятнинг узвий боғлиқлигига бе эътибор бўлмаган Тўхтагул ҳам сув ҳақидаги кўшиғида қуйидагича фикр юритади: Кўз илғамас, кўл етмас. Она ҳам сен, бола сен. Сойда ҳам сен, тоғда сен. Кѳз жетпеген ала кыр, Чанкаганда танимга, Сайда болгон аккан суу. Фойда ҳам сен, рохат сен. Чаңкаганда адамга, Табиатнинг барига, Пайда болгон аккан суу. Азган менен тозгонго, Айла болгон аккан суу. [3.157] –деб, сувнинг инсон қўли етмас жойларда ҳам табиятнинг бошқа мавжудотларига кан- чалик