Лексические средства выражения эмоциональности

Аннотация

Ключевые слова: Данная статья посвящена изучению лексических средств лексические средства, выражения эмоциональности, ее основных видов. Были эмоция, изучены концепции, теории, применяемые мыслителями, эмоциональность, лингвистами и представителями других сфер. Были чувствительность, лексика, представлены и проанализированы некоторые примеры из грамматика, английской и узбекской художественной литературы. семантика, денотативная, коннотативная, функционально- стилистическая. Emotivlikni ifodalovchi leksik vositalar har bir tilning maxsus qatlamini tashkil etadi. Emotsional leksika so‘zlovchi yoki yozuvchi his-tuyg‘ularini ifodalashi uchun foydalanadigan so‘z yoki so‘z birikmalaridir. Emotsional va baholovchi so‘zlar boyligi milliy ong, milliy madaniyat, an’ana va urf-odatlar bilan uzviy bog‘liq. Bu til va ijtimoiy tajribani mujassamlashtiruvchi vosita bo‘lib, hissiyotlar shu milliy madaniyatning bir qismidir. Emotsional munosabatlar esa – his-tuyg‘ularning ifodasidir. Hissiyot shaxs uchun ijobiy yoki salbiy bo‘lishi mumkin va shu munosabatni ifodalovchi hamda insonning amaliy faoliyati va uning natijasini aks ettiruvchi maxsus psixologik holatdir. Hissiyotlarning lingvistik talqinining murakkabligi uni o‘rganishga qiziqishni keltirib chiqaradi. Hissiyotni o‘rganish muayyan hissiyotning yuzaga kelish sabablari va shartlarini birlashtiruvchi tushunchalarning murakkab tavsifi bilan amalga oshiriladi. Hissiyot umumbashariy hodisadir. Lekin, his-tuyg‘ularning o‘zgarishi shiddatliligi biroz boshqacha xarakterga ega. Agar bir kishining hissiyoti va uning ifodasi yaqqol va kuchli namoyon bo‘lsa, unda boshqa bir kishiniki kamroq namoyon bo‘lishi mumkin. Muloqot murakkab mexanizm bo‘lib, muloqot jarayonida ko‘plab lingvistik va nolingvistik omillardan foydalaniladi. Muloqot nafaqat axborotning mantiqiy mazmunini, balki gapirayotgan shaxsning ruhiy holatini, hissiyotini, istaklarini ham ifodalashi mumkin. Bunday holatlarda til o‘zining emotiv (emosional-ekspressiv) funktsiyasini bajarishga kirishadi [1, 21]. Emotivlik kontseptsiyasi va ularni tilda taqdim etishga bo‘lgan talab, tushunchalarning turli-tuman kategoriyalarini joriy etishga olib keldi. Hissiyotlarni kategoriyalash bilan bir qatorda ularning asosiy jihatlarini aniqlash, shuningdek, tizimli modellashtirish ham yangilandi. So‘nggi paytlarda hissiyot lingvokognitiv, psixolingvistik, lingvokulturologik va lingvistik hodisa sifatida o‘rganilmoqda. Bunday tadqiqotlar bir- birini inkor etmaydi, aksincha, bir-birini to‘ldiradi. Tilda hissiyotlarni namoyon etish maxsus hissiyotga oid so‘z va so‘z birikmalari yordamida amalga oshiriladi. Hozirgi kunda his-tuyg‘ularni lisoniy aks ettirishning turli jihatlari ko‘rib chiqilmoqda, chunki tilning nafaqat leksik, balki boshqa barcha “qatlamlari” ham hissiyotlarni ifodalashning maxsus vositalari hisoblanadi. Bular: hissiyotlarni namoyon qiluvchi leksik birliklar; stilistik va sintaktik vositalardir [7, 98]. Shu bilan birga, L.G. Babenko ta’kidlaganidek, “bu yerda asosiy rol, albatta, leksikaga tegishlidir” [2, 3]. Tadqiqotchilar hissiyotlarni namoyon qilishning leksik vositalarini turlicha tahlil qiladilar. Hissiy so‘zning leksik semantikasi modeli uchta makro 82 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 7 (2021) / ISSN 2181-1415 komponentni o‘z ichiga oladi: “denotativ (mantiqiy-sub’ekt), konnotativ va funksional- stilistik yoki ikkita: denotativ (emotiv) va funksional – stilistik. Shunday qilib, emotiv so‘z turkumining ikki turi mavjud: affektivlar va konnotativlar” [7, 180]. Affektivlar (ta’sirli so‘zlar) (undov, haqoratli va mehrli so‘zlar, hissiy va kuchaytiruvchi sifatlar va ravishlar) maxsus emotivlar deb hisoblanishi mumkin, chunki his – tuyg‘ularning ifodalanishi bunday so‘zlarning asosiy va yagona maqsadi hisoblanadi. Konnotativlar (ikkinchi darajali, majoziy ma’nodagi hissiy so‘zlar, emotiv-subyektiv baho qo‘shimchali yasama so‘zlar va hokazolar) hissiyotni bilvosita mantiqiy-ob’ekt semantikasi orqali ifodalaydi [7, 181]. Emotiv so‘z turkumlarining tasnifi kategorial-leksik semalarning kategorial-semantik semalar (“holat”, “munosabat”, “ta’sir” kabi) bilan birikishi asosida tuzilishi mumkin. V.V. Vinogradovning ta’kidlashicha, hissiyiyotlarni namoyon qiluvchi g‘azab, xursandchilik, uyat, afsus, hasad va boshqa “bir qator so‘zlar”ning ma’nolari holat kategoriyasining bir qismi bo‘lib, emotiv maydonning leksikasi bir vaqtning o‘zida boshqa leksik-semantik maydonlarga (paradigmalarning kesilishi) tegishli bo‘lishi ham mumkin va tilning leksika va semantikasining tizimli bog‘liqligini isbotlaydi [3, 12]. Shu bilan birga, bunday so‘z birikmalarini emotivlik qatoridan butunlay chiqarib tashlash tendentsiyasi kuzatiladi. Masalan, "hissiyotlarni ifodalovchi so‘zlar, emotiv emas, balki indikativ, mantiqiy-ob’ektiv: “g‘azab”, “baxt”, “afsus”, “sharmandalik”, “hasad” va boshqalar bo‘lishi mumkin [3, 13]. L.G. Babenkoning fikriga ko‘ra, “emotiv so‘z birikmalarining asosiy guruhl