Некоторые размышления о невербальных средствах

Аннотация

Калит сўзлар: Новербал мулоқот сўзларга таянмайдиган ҳаракат ва новербал воситалар, жестлардан иборат бўлган барча шаклларни ўзида тил тизими, мужассам этган тил сифатида машҳур. Психологларнинг новербал сигналлар, эътироф этишича, новербал сигналларни ўқиш самарали коммуникацион функция. мулоқотнинг муҳим шартидир. Мақолада новербал воситалар ҳамда уларнинг замонавий тилшуносликда тутган ўрни ҳақида гап боради. Некоторые размышления о невербальных средствах АННОТАЦИЯ Ключевые слова: Невербальное общение известно как язык, невербальные средства, воплощающий все формы невербальных действий и жестов. языковая система, Психологи считают, что чтение невербальных сигналов невербальные сигналы, является важным условием эффективного общения. В коммуникативная функция. статье рассматриваются невербальные средства и их роль в современной лингвистике. 1 Lecturer, Kokand State Pedagogical Institute Kokand, Uzbekistan. E-mail: ms.qudratova@gmail.com. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415 Новербал мулоқот сўзларга таянмайдиган ҳаракат ва жестлардан иборат бўлган барча шаклларни ўзида мужассам этган тил сифатида машҳур. Психологларнинг эътироф этишича, новербал сигналларни ўқиш самарали мулоқотнинг муҳим шартидир. Нима учун новербал сигналлар мулоқотда шунчалик муҳим? Биринчидан, 70%га яқин маълумотни инсон кўриш, кузатиш каналлари орқали (визуал) қабул қилади. Иккинчидан, новербал сигналлар суҳбатдошнинг ҳақиқий хислари ва фикрларини тушунишни тақозо этади; Учинчидан, бизнинг суҳбатдошга муносабатимиз кўпинча биринчи таассурот орқали шаклланади. Бу, ўз навбатида, новербал факторларнинг таъсири натижасидир – юриш- туриш, юз тузилиши, қараш, ўзни тутиш, кийиниш ва ҳ.к. Айниқса новербал сигналларнинг қиймати шундаки, улар сўзлардан фарқли ўлароқ ўз-ўзидан, самимий тарзда нутққа чиқади. Иш юзасидаги музокараларда новербал сигналлар катта аҳамиятга эгалиги экспериментал тадқиқотларда тасдиқланади, яъни сўзлар (биз шунчалик катта аҳамият берадиган) фақат 7% маънони, 38% товуш ва интонация маъносини ва 55% имо-ишоралар суҳбат мазмунини очиб бера олади. Новербал мулоқот ўзида бешта таснифни жам қилган: 1. Макон таснифи. 2. Нигоҳ. 3. Ўзида қуйидагиларни қамраб олган оптик-кинетик тасниф: – суҳбат- дошнинг ташқи кўриниши; – мимика (юз ифодаси); – пантомимика (имо-ишоралар) 4. Паралингвистик ёки нутққа яқин тасниф: – овознинг вокал сифати; – унинг диапозони; – тони; – тембри. 5. Экстралингвистик ёки нутқдан ташқари тасниф: – нутқнинг темпи; – пауза; – кулгу ва ҳ.к. Биз суҳбатдошимиз ҳақида максимум маълумот берувчи учта – нигоҳ, макон ва оптик-кинетик таснифларни ўргандик. Кинетик воситаларга (инсоний ташқи туйғу ва эмоциялар пайдо бўлишига) юзнинг ифодаси, мимика, ҳолати, визуал коммуникация (кўзларнинг ҳаракати, нигоҳлар) киради. Бу новербал компонент- лар жуда катта информацион вазифани ташийди. Турли тилларда сўзловчиларнинг кинесикадан фойдаланиши айниқса ўзига хос ҳолатлардан биридир. Имо-ишора ва маъноли ҳаракатлар бу борада мулоқотда ягона имконият бўлиб қолади ва жуда катта аҳамиятга эга бўлган коммуникацион функция вазифасини бажаради. Т.А.ван Дейк фикрни баён этишда паралингвистик фаолиятни алоҳида кўрсатади ва унга дейктик ҳамда турли имо-ишоралар, юз тузилиши, гавданинг ҳаракати, иштирокчиларнинг жисмоний ҳаракатини алоҳида ажратиб кўрсатади. Новербал соҳага мулоқотнинг акционал компонентлари киради. Акционал компонент нутқни кузатувчи коммуникантларнинг ҳаракатини намоён этади. Масалан, гапираётган шахснинг илтимосига жавоб қайтариши учун (айтайлик, чироқни ёқиш, газетани олиб бериш ва ҳ.к.) адресат талаб қилинаётган ҳаракатни амалга оширади. Шу тариқа коммуникация жараёнида новербал мулоқот вербал мулоқот билан навбатма-навбат амалга ошиши мумкин. Ўз моҳиятига кўра новербал компонентлар бошқа семиотик системаларда (масалан, тасвир, маданиятнинг намоён бўлиши, одоб-ахлоқ формулаларида ва ҳ.к.), шунингдек, 482 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 4 (2021) / ISSN 2181-1415 предметли ёки ситуатив бўлиши мумкин. Бунинг остида коммуникация иштирокчилари атрофидаги объект тушунилади. Вербал символлар (сўзлар) бизнинг ғояларимизни кодлаш учун ишлатиладиган асосий воситамиз бўлса-да, биз новербал символларни маълумотларни трансляция қилиш учун ишлатамиз. Новербал коммуникацияда сўздан ташқари исталган символни қўллашимиз мумкин. Кўпинча новербал мулоқот бир вақтда вербал мулоқот билан бирга бўлиши мумкин ва бу сўзнинг маъносини кучайтириши ёки ўзгартириши мумкин. Нигоҳлар орқали ишора, юз ифодаси, масалан, тиржайиш ва норозилик, хайронликдан қошларнинг кўтарилиши, жонли ёки қотиб қолган нигоҳ, розилик ва норозиликни ифодалаган қараш – буларнинг барчаси новербал коммуникация. Қўл бармоқларининг кўрсатишни ифодалаши, оғизни қўл билан ёпиш, қўрқиш, тасодифий мумкин бўлмаган гапни айтиб юборганда, сирни ошкор қилиб қўйганда), бўшашиб туриш, қўлларни белга, бошга, орқага, кўкрак устига қўйиб туриш ҳам фик