MAHSULOTLARGA SOF SOLIQLAR HAJMINI TREND MODELLARI YORDAMIDA PROGNOZLASH

Аннотация

Ushbu maqolada Surxondaryo viloyati mahsulotlarga sof soliqlari hajmi eksponensial, chiziqli, polinomli, darajali, logarifmli trend modellari yordamida 2028 yilga qadar prognoz qilingan hamda iqtisodiy jarayonga eng mos model turi aniqlangan. Kalit so’zlar: eksponensial, chiziqli, polinomli, darajali, logarifmli trend modellari, regressiya. Ko’rsatkichlarni yillar oralig’idagi o'zgarishini o'rganish ahamiyati katta. Sababi ular vaqt davomida o'zgarib turadi. Bunday holatlarda trend modellari bilan prognozlashtirish ko’rsatkichlarning nazariy qiymatlarini aniqlash orqali kelgusi holatni tadqiq etish imkonini beradi. Trend modellari tajribalarda keng qo'llaniladigan eng sodda prognozlash modellaridan biri hisoblanadi. Trend – tasodifiy ta’sirlardan holi holda vaqt bo'yicha harakat qonuniyatidir. Trend vaqt bo'yicha regressiya bo'lib, doimiy omillar ta’sirida yuzaga keladigan rivojlanishning determinik tarkibiy qismidir. Trendlardagi chetlanishlar tasodifiy omillar sababli yuzaga keladi. Unda natijaviy belgi sifatrida o'rganayotgan ko'rsatkich, omil belgi sifatida esa kuzatuv davri soni olinadi. Odatda trend modellari umumiy ko’rinishi quyidagicha bo’ladi1: 𝑦 = 𝑓(𝑡)+ 𝜀 (1) 𝑡 𝑡 1 Фукина С.П. Трендовые модели в экономических исследованиях // Экономический анализ: теория и практика. 2011. №11. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/trendovye-modeli-v-ekonomicheskih-issledovaniyah (дата обращения: 28.11.2023). 181 ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7 bu yerda, 𝑓(𝑡) - jarayonlaming vaqt bo'yicha yo'nalishining doimiy tarkibiy qismi; 𝜀 𝑡 - tasodifiy tarkibiy qism; Trend modellarining keng qo’llaniladigan quyidagi turlari mavjud2 3 4 5: - 𝑦 = 𝑎 + 𝑏𝑡 - chiziqli trend modeli - 𝑦 = 𝑎𝑒𝑏𝑡 - eksponentsial trend modeli - 𝑦 = 𝑎 + 𝑏 𝑥 + 𝑏 𝑥2 - 2-darajali polinom 1 2 - 𝑦 = 𝑎𝑡𝑏 - darajali - 𝑦 = 𝑎 + 𝑏ln𝑡 - logarifmik trend tenglamalari Odatda, trend parametrlari eng kichik kvadratlar usuli yordamida baholanadi. Egri chiziqli trend modellari logarifmlash yo‘li bilan chiziqli trend ko‘rinishiga keltiriladi va tegishli hisob-kitoblar amalga oshiriladi. Eng maqbul modelni tanlash uchun ularning determinatsiya koeffitsienti va xatoliklariga ko’zdan kechiriladi. Surxondaryov viloyati mahsulotlarga sof soliqlari hajmini eksponentsial, chiziqli, darajali va 2-tartibi polinom trend modellari bilan modellashtirish uchun Microsoft Excel dasturiy ta’minotining «Анализ данных» paketidan foydalangan holda amalga oshirildi. Dastlab tahlil uchun 1-jadvaldagi ma’lumotlardan foydalanildi. 1-jadval Surxondaryo viloyati mahsulotlarga sof soliqlar hajmi (mlrd so’m)6 Yillar 𝒚 Yillar 𝒚 2010 113,6 2017 372,5 2011 109,2 2018 528,7 2012 149 2019 880,6 2013 168,6 2020 701,6 2 Tuychiyeva, M. K., & Turayev, B. E. (2024). Trend modellari yordamida elektron tijorat aylanmasi hajmini modellashtirish va prognozlashtirish. Technical science research in Uzbekistan, 2(2), 193-199. 3 Mirzohidovna, P. M., & Turayev, B. E. (2024). Surxondaryo viloyati asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmini trend modellari orqali modellashtirish. Journal of Universal Science Research, 2(2), 296-302. 4 Xursanova, S. A., & Turayev, B. E. (2024). Hudud dehqonchilik mahsulotlari ishlab chiqarish hajmini trend modellari yordamida prognozlashtirish. Technical science research in Uzbekistan, 2(2), 200-208. 5 Tulaganova, M. H., & Turayev, B. E. (2024). Asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalarni trend modellari yordamida prognozlash (Surxondaryo viloyati misolida). Technical science research in Uzbekistan, 2(2), 223-230. 6 Surxondaryo viloyati Statistika boshqarmasi rasmiy sayti www.surxonstat.uz ma’lumotlari. 182 ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7 2014 188,5 2021 696,5 2015 11114,4 2022 34385,3 2016 12179,6 2023 40909,8 Tajriba uchun ma’lumotlarni MS Excelga yuklab oldik. Ma’lumotlar oraligini belgilab olib, “Вставка – Диаграмма – Точечная – Точечная” diagrammasini, keyin esa, istalgan nuqtani belgilab, sichqonchaning o’ng tugmasini bosish orqali hosil qilinadigan menyudan “Добавить линию тренда...” ni tanladik. Natijada quyidagiga ega bo’ldik (1-rasm). 1 400,0 y = 83,957e0,1872x R² = 0,9562 1 200,0 1 000,0 800,0 600,0 400,0 200,0 0,0 0 2 4 6 8 10 12 14 16 1-rasm. Eksponentsial trend modeli7 Boshqa model turlarini tanlab 2-5-rasmlardagi natijalarga ega bo’lamiz. 1 200,0 y = 72,13x -91,019 1 000,0 R² = 0,8928 800,0 600,0 400,0 200,0 0,0 0 2 4 6 8 10 12 14 16 -200,0 2-rasm. Chiziqli trend modeli 7 Muallif ishlanmasi 183 ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7 1 200,0 1 000,0 y = 341,24ln(x) -164,07 800,0 R² = 0,6842 600,0 400,0 200,0 0,0 0 2 4 6 8 10 12 14 16 -200,0 -400,0 3-rasm. Logarifmik trend modeli 1 200,0 y = 3,4578x2+ 20,264x + 47,292 R² = 0,919 1 000,0 800,0 600,0 400,0 200,0 0,0 0 2 4 6 8 10 12 14 16 4-rasm. 2-darajali polinom trend modeli 1 200,0 1 000,0 y = 61,712x0,9514 R² = 0,8456 800,0 600,0 400,0