Монополия и конкуренция

Аннотация

Эта статья о конкуренции и монополии. Annotation: This article is about competition and monopoly. Kalit so’zlar: Monopoliya Va raqobatning mohiyati,monopollashgan bozor,raqobat turlari ,bozor iqtisodiyotida raqobatning o’sib borishi. Ключевые слова: Монополия и природа конкуренции, монополизированный рынок, виды конкуренции, рост конкуренции в рыночной экономике. Key words: Monopoly and the nature of competition, monopolized market, types of competition, growth of competition in the market economy. Raqobat va monopoliya - bu iqtisodiyotda ikki muhim tizimdir. Raqobat, ko'plab kompaniyalar yoki firmalar o'rtasida mavjud bo'lgan sodir etuvchi to'g'ri urinishlarni ta'minlovchi jarayonlarni ifodalaydi. Bu jarayonlar ommaviy faollikni rivojlantirish va xarajatlarni pastga tushirishga olib keladi.Monopoliya esa, biror kompaniyaning belgilangan sohada bozor ustidagi egallikka ega bo'lishi holatidir. Bu belgilangan kompaniya yoki shaxs faqat uni egallashgan bozor ustida faol bo'ladi, boshqa kompaniyalar uni taqib qila olmaydi. Monopoliya korxonalarning xarajatlari pastroq bo'ladi va iste'molchilarga ishoratli narxlarni taqdim etish uchun qobiliyatlarini cheklab turadi.Raqobat va monopoliyalar hukumatlar tomonidan nazorat qilinadigan muhim iqtisodiy masalalardir. Raqobatni ta'minlash uchun kartellaring shakllari va monopoliyalarga qarshi kurash uchun antimonopol korxonalari kabi tizimlar mavjud. Hukumatlar bu sohasda maqsadli tartibotlarni amalga oshirish orqali sodir etuvchi konkurentsini ta'minlashga harakat qiladi. Monopollashgan bozor - ozchilik sotuvchilar va haridorlar hukmron, raqobat cheklangan yoki mavjud boʻlmagan bozor. Uning monopol raqobatli, oligopolistik, sof monopoliya bozori turlari bor. Monopol raqobatli bozorda firmalar koʻp boʻlganidan ulardan har birining tovarlar sotishdagi hissasi kichik boʻladi, natijada http://web-journal.ru/ 1 0 9 Часть-19_ Том-2_ Апрель -2024 ISSN: ЛУЧШИЕ ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ 3030-3680 ular bozorni cheklangan holda nazorat qiladilar. Ular yashirin kelishuv asosida oʻzaro til biriktira olmaydilar, bu bilan mazkur bozor oligopolistik bozordan farqlanadi. Monopollashgan bozorda firmalar mustaqil boʻlganidan oʻz bozorida bir- biri bilan raqobatlashadi. Lekin raqobatning asosiy usuli narx bilan raqobatlashuv emas, balki sifat jihatidan bir-biridan farqlanuvchi mahsulot bilan bozorga chiqish hisoblanadi. Monopollashgan bozor yangi firmalarning kirib kelishi uchun ochiq hisoblanadi. Shu bois bu yerda raqobat cheklanmaydi, aksincha, kengayib turadi. Yangi firmalar kirib kelganda taklif koʻpayib, narxlar tushib ketadi, natijada zarar ham koʻtariladi. Zarar koʻrganlar bozordan chiqib ketishgach, narxlar oshadi, foyda maksimumlashadi. Bunday bozorda tovarlarni mukammallashtirish sotish hajmini oshirib, foyda miqdorini ko’paytiradi. Monopolistik raqobat, boshqa kompaniyalar va ommaviy mijozlar tomonidan mustahkam holda qabul qilingan bozor chegaralarining bilan belgilangan xususiyatli tartibdir. Bu holatda yagona kompaniya yoki guruh bozor chegarasida dominansiya egallab, boshqa shirkatlar uchun rivojlanishga imkon berilmaydi. Monopolistik raqobatga ega shirkatlar bozorda narxni o'zlariga mos ravishda belgilay oladilar va mijozlarga sotishlarni tartiblashlari mumkin emas. Monopolistik raqobatda shirkatlar o'zlariga xos yutuqlarini saqlash uchun foydalanadilar va bu ommaviy mijozlar uchun samarali alternativani taqdim etmaydi. Bu holatda narxlar ko'payadi va sifati pastlashadi. Shuningdek, monopolistik raqobatda innovatsiyalarni rivojlantirish ham to'g'ri kelmaydi, chunki kompaniyalar o'zlariga tegishli bozorlarda dominansiya egallab turishadi. Monopolistik raqobat qonuniy tartib bilan nazoratchiligi talab etadi va kartel tuzumining nazorati, konkurentsiya qoidalariga rioya qilinmasligi kerak. Monopolistik raqobat bosqichlarida nazoratchilar va hukumat tashkil etilishi kerak, uning ta'sirida ostida turli siyosiy masalalar paydo bo’ladi. Raqobat - bozor iqtisodiyoti ishtrokchilarining o'z manfaatlarini yuzaga chiqarish uchun bir-biri bilan kurashi, ularning o'zaro bellashuvi. Raqobat faqatgina manfaatlar o'zaro to'qnashganda yuz bersa, manfaatlar uyg’unlashganda partnyorlik yuz beradi. Raqobat - bu bozorning asosiy sharti, qonunidir. Raqobat qonuni - bozor tizimining shunday iqtisodiy qonunidirki, unga ko'ra iqtisodiy sub'ektlarning o'z maqsadlari yo'lida o'zaro kurashi muqarrar bo'ladi, bu kurash bozorga hos usullarda olib boriladi va sub'ektlarni iqtisodiy jihatdan saylanib olishini yuzaga keltiradi. Raqobat qonuni bozor iqtisodiyotining integral qonuni ya'ni bozor iqtisodiyotining hamma sohalariga tegishli bo'lib, amal qilish doirasi doimo kengayib boradi. http://web-journal.ru/ 1 1 0 Часть-19_ Том-2_ Апрель -2024 ISSN: ЛУЧШИЕ ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ 3030-3680 Raqobat - ko'p qirrali iqtisodiy hodisa bo'lib, u bozorning barcha sub'yektlari o'rtasidagi murakkab munosabatni ifodalaydi. Raqobat - bozor sub'yektlari iqtisodiy manfaatlarning to'qnashuvidan iborat bo'lib, ula