ПРОГНОЗИРОВАНИЕ РАЗМЕРА ДОЛИ МАЛОГО БИЗНЕСА И ЧАСТНОГО ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬСТВА В СФЕРЕ ПРЕДОСТАВЛЕНИЯ УСЛУГ В СУРХОНДАРЬИНСКОЙ ОБЛАСТИ

Аннотация

In this article, the share of small business and private entrepreneurship in the service sector in the Surkhandarya region is forecasted using exponential, linear, polynomial, graded, logarithmic trend models until 2028, and the type of model most suitable for the economic process is determined. Key words: exponential, linear, polynomial, rank, logarithmic trend models, regression. ПРОГНОЗИРОВАНИЕ РАЗМЕРА ДОЛИ МАЛОГО БИЗНЕСА И ЧАСТНОГО ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬСТВА В СФЕРЕ ПРЕДОСТАВЛЕНИЯ УСЛУГ В СУРХОНДАРЬИНСКОЙ ОБЛАСТИ Аннотация: В данной статье с использованием экспоненциальной, линейной, полиномиальной, градуированной, логарифмической трендовых моделей до 2028 года прогнозируется доля малого бизнеса и частного 892 ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-5 предпринимательства в сфере услуг Сурхандарьинской области, а также тип модели, наиболее подходящий для экономического процесса. определен. Ключевые слова: экспоненциальная, линейная, полиномиальная, ранговая, логарифмическая трендовая модель, регрессия. Etakchi xorijiy davlatlarning (AQSh, Germaniya, Buyuk Britaniya) tajribasi shuni ko'rsatadiki, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishda yangi darajasiga mintaqaviy darajada xizmat ko'rsatish sohasidagi chuqur o'zgarishlarsiz erishish mumkin emas1. Xizmat ko‘rsatish sohasi aholi va korxonalarga turli xizmatlar ko‘rsatish, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va turmush darajasini oshirishga ko‘maklashish orqali iqtisodiyotni rivojlantirishda muhim o‘rin tutadi. Xizmat ko'rsatish sohasi samaradorligini istiqbollarini taxmin qilish biznes jarayonlarini optimallashtirish, resurslarni rejalashtirish, risklarni boshqarish va asoslangan qarorlar qabul qilish uchun muhimdir. Bu soha korxonalari rivojlanish strategiyasini samarali shakllantirish, mijozlarga xizmat ko'rsatish darajasini oshirish va moliyaviy natijalarni yaxshilash imkonini beradi. Shu jihatdan, uning kelgisida vujudga kelishi mumkin bo’lgan holatlarini modellashtirish ahamiyatli hisoblanadi. Surxondaryo viloyatida kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning xizmat ko’rsatish sohasidagi ulushi hajmini tadqiq etishda ko’rsatkichlarning yillar oralig’idagi o'zgarishini o'rganish ahamiyati katta. Sababi, o'tmish va hozirgi tendentsiyalar, qonuniyatlar va aloqalar kelgusi rivojlanish tendentsiyalariga ta’sir etadi. Bunday holatlarda trend modellari bilan prognozlashtirish ko’rsatkichlarning nazariy qiymatlarini aniqlash orqali kelgusi holatni tadqiq etish imkonini beradi. Trend modellari tajribalarda keng qo'llaniladigan eng sodda prognozlash modellaridan biri hisoblanadi. Trend - jarayonning uzoq vaqt davomida barqaror, tizimli o‘zgarishidir. Shu munosabat bilan modellashtirilgan ijtimoiy-iqtisodiy tizimning rivojlanishi tendentsiya va asosiy ko'rsatkichlar orqali aks ettiriladigan iqtisodiy-matematik dinamik model trend modeli deb ataladi. Unda natijaviy belgi sifatrida o'rganayotgan ko'rsatkich, omil 1 Молев М.Д. Региональная сфера обслуживания: концепция развития. Научный журнал Серсис PLUS, №3, 2009. 893 ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-5 belgi sifatida esa kuzatuv davri soni olinadi. Odatda trend modellari umumiy ko’rinishi quyidagicha bo’ladi2: 𝑦 = 𝑓(𝑡) + 𝜀 (1) 𝑡 𝑡 bu yerda, 𝑓(𝑡) - jarayonlaming vaqt bo'yicha yo'nalishining doimiy tarkibiy qismi; 𝜀 - tasodifiy tarkibiy qism; 𝑡 Trend modellarining keng qo’llaniladigan quyidagi turlari mavjud3 4 5 6: - 𝑦 = 𝑎 + 𝑏𝑡 - chiziqli trend modeli - 𝑦 = 𝑎𝑒𝑏𝑡 - eksponentsial trend modeli - 𝑦 = 𝑎 + 𝑏 𝑥 + 𝑏 𝑥2 - 2-darajali polinom 1 2 - 𝑦 = 𝑎𝑡𝑏 - darajali - 𝑦 = 𝑎 + 𝑏ln𝑡 - logarifmik trend tenglamalari Odatda, trend parametrlari eng kichik kvadratlar usuli yordamida baholanadi. Egri chiziqli trend modellari logarifmlash yo‘li bilan chiziqli trend ko‘rinishiga keltiriladi va tegishli hisob-kitoblar amalga oshiriladi. Eng maqbul modelni tanlash uchun ularning determinatsiya koeffitsienti va xatoliklariga ko’zdan kechiriladi. rxondaryo viloyatida kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning xizmat ko’rsatish sohasidagi ulushi hajmini eksponentsial, chiziqli, darajali va 2-tartibi polinom trend modellari bilan modellashtirish uchun Microsoft Excel dasturiy ta’minotining «Анализ данных» paketidan foydalangan holda amalga oshirildi. Dastlab tahlil uchun 1- jadvaldagi ma’lumotlardan foydalanildi. 1-jadval Surxondaryo viloyatida kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning xizmat ko’rsatish sohasidagi ulushi hajmi (mlrd so’m)7 2 Фукина С.П. Трендовые модели в экономических исследованиях // Экономический анализ: теория и практика. 2011. №11. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/trendovye-modeli-v-ekonomicheskih-issledovaniyah (дата обращения: 28.11.2023). 3 Tuychiyeva, M. K., & Turayev, B. E. (2024). Trend modellari yordamida elektron tijorat aylanmasi hajmini modellashtirish va prognozlashtirish. Technical science research in Uzbekistan, 2(2), 193-199. 4 Mirzohidovna, P. M., & Turayev, B. E. (2024). Surxondaryo viloyati asosiy k