ЛИНГВОКУЛЬТУРНЫЕ АСПЕКТЫ РИМФАЗЕОЛОГИЧЕСКИХ ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКИХ ЕДИНИЦ В УЗБЕКСКОМ И ФРАНЦУЗСКОМ ЯЗЫКАХ ТРЕБУЮТ АНАЛИЗА

Аннотация

The article discusses the compatibility of national concepts in rhyming phraseological units of the French and Uzbek languages, in which the concepts characterised in the mentality of the two peoples. They are expressed through rhyming of phraseological units, their linguistic and cultural records. Key words: lexical layer, rhyme, phraseological unit, cultural linguistics, phraseme, mentality, phraseology, meaning, proverb. ЛИНГВОКУЛЬТУРНЫЕ АСПЕКТЫ РИМФАЗЕОЛОГИЧЕСКИХ ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКИХ ЕДИНИЦ В УЗБЕКСКОМ И ФРАНЦУЗСКОМ ЯЗЫКАХ ТРЕБУЮТ АНАЛИЗА Аннотация. В статье обсуждается совместимость национальных концептов в рифмующихся фразеологизмах французского и узбекского языков, в которых концепты, характерные для менталитета двух народов. Они выражаются через рифмующиеся фразеологизмов и их лингво-культурологических учетов. Ключевые слова: лексический пласт, рифма, фразеологизм, лингвокультурология, фразема, менталитет, фразеология, значение, пословица. Кириш. Ҳар бир тилда эркин мулоқотда бўлиш ва шу тилдаги барча нозик маъноларни тушуниш учун шу тилнинг фразеологик луғати билан яқиндан таниш бўлиш муҳим ҳисобланади. Бирор бир тилнинг ёки ўша тилда гаплашувчи халқнинг тил бойлиги – унинг бўёқдор, сержило лексикасининг, фразеология қатламининг бойлиги билан ҳам ўлчанади.1 Бугунги кунда, турғун бирикмалар устида қизғин изланишлар олиб борилаётган бир пайтда, қофиядош фразеологик бирликларни ҳар томонлама ўрганиш фразеология соҳасининг асосий вазифаларидан биридир. Қофиядош фраземаларни қиёсий жиҳатларини ўрганиш асносида уларнинг лингвокултурологик жиҳатларига тўхталмай иложимиз йўқ. Бу 1 М.Содиқова. Русча-ўзбекча фразеологик луғат. Тошкент: 1993, Б. 4. 6 98 International scientifijournal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ орқали тадқиқ этаётган тилларимиздаги фразеологик бирликларнинг бир-бирига ўхшаш ва фарқли томонларини, шу тил эгаси бўлмиш халқнинг ўзига яраша маданияти ва ўзига хос менталитетини кўрсатишга ҳаракат қиламиз. Асосий қисм. Ўзбек ва француз тилларидаги қофиядош фразеологик бирликларни лингвокултурологик жиҳатларини таҳлил қилишда ўзбек ва француз тилларидаги турғун бирикмаларнинг мавзу жиҳатидан бир-бирига ўхшаш томонларини кўриб чиқиш ва улардаги менталитет ва миллий характернинг ифодаланиши каби масалаларга чуқурроқ ёндашишга ҳаракат қилдик. В.Телия тилшунос ҳамда фолклоршунос олим сифатида маданиятни тил билан боғлаган ҳолда фразеологиянинг тилдаги ролини алоҳида таъкидлаб ўтади. 2 Унинг айтишича, тил бутун бир маданиятни ўзида ифодалар экан, шубҳасиз фразеология соҳаси ҳам тилнинг эгаси бўлмиш халқнинг маданиятини жуда чиройли ва чуқур ифодалай олади. Бундай ҳолатни ўзаро тил ва маданиятнинг қоришиб кетган соҳаси яъни лингвокултурология асослай олади. Халқ маданиятини кўрсатишда фразеологик бирликлар энг фаол воситалардан бири сифатида бугунги кунда тилшуносликда лингвокултурологик изланишлар жараёнининг муҳим мавзуларидан бирига айланмоқда. Кўплаб изланишларнинг асосий обекти сифатида ишланиляпти. Аслида ушбу кичик тадқиқотимизнинг асосий қисмидан бири бўлмиш француз ва ўзбек тилларидаги қофиядош фразеологик бирликларда миллий тушунчалар уйғунлигини кўриб чиқиш, бирликларнинг лингвокултурологик хусусиятларини, уларнинг ўхшаш ва фарқли томонларини ўрганиш ишимизнинг муҳим босқичларидан биридир. Шу сабабли юқорида келтирилган олимларнинг назарияларига асосланган ҳолда бир қанча ўзбек ва француз тилларидаги мақолларни таҳлил қилиб, келтирилган фикрларимизни исботлашга ҳаракат қиламиз. Уларда халқ турмуш тарзи қай даражада ифодаланганлигини мисоллар ёрдамида келтиришга ва икки тилда мавжуд бўлган қофиядош турғун бирликларнинг солиштирма таҳлили орқали ўзаро ўхшаш ва фарқли томонларини кўрсатишга ҳаракат қиламиз. Француз ва ўзбек тилидаги қофиядош фразеологик бирликларнинг лингвокултурологик хусусиятларига тўхталар эканмиз, шу ўринда ҳар иккала тилда мавжуд бўлган қофиядош турғун бирикмаларнинг мавзу жиҳатидан бир-бирига ўхшаш ва фарқли томонларини ўрганиш муҳим ҳисобланади. Бундан ташқари ҳар иккала тилда мавжуд бўлган қофиядош турғун бирикмаларнинг маълум мавзу доирасига кириши ва бу мавзуга доир қофиядош фраземаларнинг ҳар иккала тилда муқобил вариантларини топа олиш орқали халқнинг айрим ўзига хос хусусиятларини ифодалашга ҳаракат қилдек. Асосан ҳар иккала тилда бор бўлган қофиядош турғун бирикмаларнинг қиёсий таҳлилини қилган ҳолда нега тилда мавжуд ёки мавжуд бўлмаганлик сабабларини ўрганиб чиқиб, иккала тилда ҳам мавжуд бўлган қофиядош фразеологик бирликларни лингвокултурологик жиҳатдан таҳлил қилишга ҳаракат қилдик. Шундай қадриятлар борки у бутун бир инсониятга тааллуқли ҳисобланади, жумладан, дўстлик ҳам. Бу тушунча биз кўриб чиқаётган икки халқ яъни француз ва ўзбек 2Телия В.Н. Русская фразеология. – М.:1982. – С. 60-68. 2 Телия В.Н. Русская фразеология. – М.:1982. – С. 41-47. 6 99 International scientifijournal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ халқи қадрятларин