“ПАМЯТЬ” ХРОНОТОП В ПОВЕСТИ М.НЫЗАНОВА “ЗАГРОБНЫЙ СПАТЬ”

Аннотация

This article examines the consept of “chronotope” in literature, the chronotope “memory”, artistic service and the features of the use of the chronotope “memory” in the story “Afterlife sleep” by M.Nızanov. Key words. Chronotope, “memory” chronotope, retrospective-memory method. “ПАМЯТЬ” ХРОНОТОП В ПОВЕСТИ М.НЫЗАНОВА “ЗАГРОБНЫЙ СПАТЬ” Аннотация. В данной статье рассматривается понятие “хронотоп” в литературе, “память” хронотоп, художественное служение и особенности использования хронотопа “память” в повести М.Нызанова “Загробный спать” Ключевое слово. Хронотоп, “Память” хронотоп, метод ретроспектив-память. Búgingi kúnimizde dúnya ilimi kúnnen-kúnge óz rawajlanıwınıń joqarǵı shıńlarına erispekte. Sol qatarı ádebiyattanıw ilimi de rawajlanıp, óziniń jańasha izertlew baǵdarlarına, usıllarına iye bolmaqta. Dúnya ádebiyattanıwındaǵı jańa izertlew baǵdarlarınıń biri bul – ádebiyattaǵı xronotop máselesi. “Xronotop” termini ádebiyattanıwǵa eń dáslep M.Baxtin tárepinen kiritilip: “Ádebiyatta kórkem qabıllanǵan waqıt hám mákannıń óz ara birligin xronotop deymiz”,-dep anıqlama bergen edi. [1:234] “XX ásirdiń aqırı XXI ásirdiń baslarında ádebiyattanıwda xronotop ádebiy-estetikalıq qubılısın úyreniwdiń teoriyalıq, ámeliy hám ulıwmalıq baǵdarı payda boldı. 1. Teoriyalıq baǵdarda waqıt hám keńislik kategoriyası mánisin túsiniw, onıń áhmiyeti, rolı, kórkem shıǵarmadaǵı wazıypalarınıń ózińe tán tárepleri izertlenedi; 2. Ámeliy baǵdarda xronotop teoriyası bir jazıwshı dóretiwshiligi mısalında úyreniledi; 3. Ulıwmalıq baǵdarda waqıt hám keńislik shıǵarmanıń bárshe komponentleri, kórkemlik kriteriyaları menen pútinlikte analizlenedi.” [4] – dep jazadı B.Tórayeva. [5:148] Maqalada izertlewge tartılǵan obyekt – “Aqıret uyqısı” povestin analizlewde joqarıdaǵılardan ulıwmalıq baǵdar basshılıqqa alındı. Shıǵarmanıń bas qaharmanı – Ótemurat ǵarrı. Povestte súwretleniwshı tiykarǵı waqıyalar Ótemurattıń átirapına qurıladı. 2 28 International scientifijournal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ “Aqıret uyqısı” shıǵarmasında syujet shıǵarmanıń bas qaharmanı Ótemurattıń jaslıq dáwirinen, Bazar kempir hám Genjegúl kempirlerdiń kúndelikli ómirin súwretlewden baslanadı. Hám bul waqıyalar prof Q.Orazımbetov jazǵanıńday Ótemurattıń ǵarrılıq dáwiri menen ushlastırıladı. “Ótemurattıń miy tamırları jarılıp eki dúnyanıń ortasına túsip qalıwı menen povesttegi tiykarǵı waqıyalar baslanadı”.[3] Ádebiyatta kórkem waqıttıń túrli formaları bolıp, solardan anıq hám abstrakt waqıt basqa formalardan ajıralıp turadı. Kórkem waqıt shıǵarma syujeti ushın áhmiyetli. Óytkeni, shıǵarmadaǵı súwretlenip atırǵan waqıt penen astronomik waqıt tuwrı kelmeydi. Jazıwshı waqıttı aytajaq ideyası, maqsetine qaray tıǵızlastırıwı, keńeytiwi múmkin. “Anıq waqıt – bul avtor/bayanlawshı tárepinen kórsetilgen yamasa shıǵarmanıń ulıwma mánis ańlatıwshı bóleklerinen bilip alınatuǵın waqıt. Abstrakt waqıttıń ózine tán ózgesheligi waqıtqa (shıǵarmadaǵı anıq waqıtqa-G.Q) baylanıslı bolmaǵan syujet hám konflikt, mángi obraz hám mángi qádiriyatlar esaplanadı” [6:129] “Aqıret uyqısı” povestinde kórkem waqıt anıq formada da, abstrakt formada da qatar qollanıladı. Bul eki formanı bir-birine baylanıstırıw xizmetin shıǵarmanıń 3-bet birlik formadaǵı bayanlawshı atqaradı. Ol eki waqıt formasında da kózge tússe de, tiykarǵı xizmeti anıq waqıt penen baylanıslı boladı. Al, shıǵarmadaǵı abstrakt waqıt formasıńda syujet hám kompoziciyanı qurıwda tiykarǵı xizmet yad xronotopına júklenedi. Shıǵarmanıń 27 bólimnen qurılǵan kompoziciyalıq dúzilisi derlik tolıǵı menen yad xronotopı járdeminde oqıwshı kóz aldına sáwlelendiriledi. Yad xronotopında bayanlawshı tolıǵı menen joq bolmaydı, ol óz wazıypasın atqarǵanı menen, oqıwshınıń tiykarǵı dıqqatı yad xronotopına qurılǵan waqıyalarǵa qaratıladı. “Yad xronotopı – qaharmanlar basınan ótkergen, onıń ótmishinde júz bergen waqıyalardıń qıyalında qayta sáwlelendiriw jaǵdayı bolıp, obraz ruwxıyatındaǵı ózgeris nátiyjesinde júz beredi.” [6:132] B.Tórayeva “ruwxıyattaǵı ózgeris” degende quwanıw yamasa qapa bolıw sıyaqlı ruwxıy ózgerisler nátiyjesinde qaharman óz ótmishin eslewin názerde tutqan bolsa, al “Aqıret uyqısı” povestinde ruwxıy ózgeristen soń emes, fizikalıq ózgeristen (Ótemurat ǵarrınıń miyine qan quyılıp qulawı – G.Q) soń yad xronotopı kórkemlik xizmette jumsalıp, shıǵarmanıń tiykarǵı syujeti baslanadı.. Bunda jazıwshı syujet qurıwda retrospekciya usılınan paydalanadı. “Retrospekciya ótken hám házirgi zamanlardıń janlı baylanısın kórsetiw imkanıń beriwshi ádebiy usıl. Zamanagóy romanlarda retrospekciyanıń yad, gúrriń, ápsana, epigraf formaları bar. Retrospekciya – yad bunda qaharman óz ótmishinde júz bergen, sanasına sinip ketken waqıyalardı esleydi.” [7:182] M.Nızanov “Aqıret uyqısı” povestinde retrospekciya-yad usılın hám yad xronotopın qatar qollana alǵan. Yad xronotopınıń “Aqıret uyqısı” povesttindegi tiykarǵı xizmeti – syujet hám kompoziciyanı shólkemlestiriw. Bul sózimiz tómendegi mı