“АЛЛА” ИЗЛУЧАЕТ МАТЕРИНСКУЮ ДОБРОТУ, ЛИРИЧЕСКИЕ И УМИРОТВОРЯЮЩИЕ МЕЛОДИИ.

Аннотация

This article studies the formation and development of “Alla” songs, a traditional poetic genre widespread in Uzbek folklore, and examines the features and artistry of women’s and men’s lullabies. Key words and phrases: Alla, lullaby, Alisher Navoi, “Navogu”, “Uyku”, Uykumomo, “Khuyalar”. “АЛЛА” ИЗЛУЧАЕТ МАТЕРИНСКУЮ ДОБРОТУ, ЛИРИЧЕСКИЕ И УМИРОТВОРЯЮЩИЕ МЕЛОДИИ. Аннотация. В данной статье изучается становление и развитие песен “Алла” – традиционного поэтического жанра, широко распространенного в узбекском фольклоре, рассматриваются особенности и художественность женских и мужских колыбельных песен. Ключевые слова и выражения: алла, колыбельная песня, Алишер Навои, «Навогу», «Уйку», Уйкумомо, «Хуялар». Xalqimizning milliy koloritini belgilovchi xalqona qo‘shiqlar uzoq tarixga ega. U xalq og‘zaki ijodining lirik turiga kiruvchi eng ommaviy, xalqchil, sodda, keng tarqalgan, navobaxsh, faol turi hisoblanadi. Turkiy xalqlarning og‘zaki ijodida insoniyat yaralgandan buyon qo‘shiq janriga mansub asarlar borligi tarixiy manbalardan ma’lum. U XI qomusiy olimi M.Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘atit turk” asarida ham o‘z ifodasini topgan. M.Qoshg‘ariyning “Devonu log‘otut turk” ida “koshug’”, Yusuf Xos Hojibda “qoshuq”, Haydar Xorazmiyda “qo’sh”, Mahmud Umar Zamaxshariyning “Muqaddimat ul-adab” asarida “qo’shiq”, Alisher Navoiy asarlarida “qo’shiq”, ”surud”, “ayolg’u”, “lahn”, “turku”, Zahiriddin Muhammad Boburning “Boburnoma”sida “qo’shiq” shaklida kelganini ko’ramiz1. Alisher Navoiy ham Bobur ham xalq qo’shiqlarini nazarda tutganda “qo’shiq” terminini ishlatadi.Qolgan paytlarda “surud” 1 Qarang:Маҳмуд Қошғарий .Девони луғотит турк. Тошкент. “Фан.”1967. – Б 376; Юсуф Хос Ҳожиб.”Қутадғу билиг.Нашрга тайёрловчи Қаюм Каримов. – Тошкент : Фан 1971. – Б.58; Алишер Навоий.Мезон ул авзон. – Тошкент: Бадиий адабиёт,1967. –Б.180; Заҳириддин Муҳаммад Бобур.Бобурнома . Нашрга тайёрловчи: П.Шамсиев. –Тошкент: Юлдузча, 1989. –368 б. 1 16 6 International scientifijournal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ yoxud boshqa bir atamani keltiradi2. Turk folklorshunoslari ham O’rta Osiyo xalqlaridagi “qo’shiq” Turkiyadagi “qoshma” va “turku”lar bilan o’xshash ekanligini ta’kidlaydilar3. Qo‘shiqning muhim va mushtarak ezgu xususiyatlari asosan, beshik qo’shiqlari - mumtoz allalarda nomoyon bo‘ladi. Inson bolasi dunyoga kelib, ilk bora eshitgan orombaxsh navo alla bo‘lganligidan xalq og‘zaki ijodi haqida gap ketganida, dastavval, shuurimizda onalarimiz aytgan allalar jonlanadi. Beshikdagi bolajonni tinchlantirib, uyquga cho‘mdiradigan bu qo‘shiq katta-yu kichikning ruhiyatiga sokinlik, taskin va orom bag‘ishlash xususiyati bilan ham sevimli xalqona ommaviy janr hisoblanadi. Alla mumtoz nazariyotchilar talqinida turli shaklda kelgan. Xususan, so’z mulkining sultoni Hazrat Mir Alisher Navoiy “Alla” ni “Navogu” deb ataydi va shunday yozadi: Ko‘zining nozi eldin eltib uyqu Anga uyqu keltirmakka navogu. Darhaqiqat, alla hamisha o‘zining navosi bilan yaraladi. “Alla” so‘zining asli lug‘aviy ma’nosi ham allalash, ovutib, avaylab uxlatish ma’nolaridan kelib chiqqan bo‘lib, “uxla” so‘zi bilan ma’no ohang jihatlaridan hamisha yonma-yondir. Allalab uxlatish tabiiyki, kuylash jarayonida namoyon bo‘ladi. Kuylashdan maqsad, avvalo, bolani uxlatish, uxlatish esa alla matnida jo bo‘lgan emotsional ta’sirchanligidan kelib chiquvchi xususiyati bo‘lib, bolani kuy og‘ushida hayot bilan tinishtirish, ohanglar vositasida hayot ma’nosini anglashiga yo‘l ochish, shu zaylda ma’naviyatini shakllantirish maqsadiga qaratilgan. Albatta allalarni kuylashdan maqsad qilib qòyilgan bu ikkala muhim vazifani bajarish uchun avvalo, alla matnidagi obrazlar olami muhim ahamiyat kasb etadi.Ona allasida to’rt asosiy obraz bòlib, bular: ona, bola, beshik va uyqu obrazlaridir. Bu obrazlar qay yòsinda namoyon bo’lmasin, maqsadi bir bolani tezroq ovutish, allalab uxlatishdan iborat. Alla bolam, alla-yo, Uxlaydigan palla-yo, Orom olsin erkatoy Uxlab qolsin Qimmatoy. Orom olib erkatoy Kuchga to’lsin erkatoy. Demak, orom beruvchi alla faqat uxlaydigan pallada aytiladi va unda onaning bolasiga atalgan ezgu tilaklari-yu, qalb qo‘ridagi erkalashlari kuyga solib hirgoyi qilinadi; “uxlab qolsin” , “orom olsin”, “kuchga to’lsin”, “qora kòzim”, “shirin so’zim”, “shirmoy yuzim”, “erka qizim”. Aksariyat allalarda alla sozi tòģridan tòģri uyqu ma’nosida kelganligi kuzatiladi. Men senga alla qilay Alla qilib ovutay, Men seni alla qilay 2 Qarang:”Яна “қўшиқ”дурким,ярғуштак усулида шойиъдур ва баъзи адвор қутубида ул усул зикр бўлубтур”.Мезон ул авзон. – Тошкент: Бадиий адабиёт,1967. –Б.68; 3 Qarang: Fuad Ko’prulu. Эdebiyat arastirmalari. – Istanbul: Otuken, 1989. – 114 b. Bundan tashqari Fuad Ko’prulu “Devonu lug’otut turk” ka suyanib qoshiqdagi kuy qadimda “kok” deyilganini va “kok” so’zining mavi, sema, dikis, ve sada ma’nolarda kelishini ta’kidlaydi. Qarang: Fuad Ko’prulu. Edebiyat arastirmalari. – Istanbul: Otuken, 1989. – 113 b 1 16 7 In