ПАМЯТНИКИ ИСТОРИИ И АРХИТЕКТУРЫ ЖОНДОРСКОГО РАЙОНА.

Аннотация

This article is ethnology of Jondor district, its location. In addition to the origin and meanings of the term Jondor, information about the monuments located in Jondor district is covered. Key words: Jondor, Qizbibi shrine, Karakhanids, Khorezmshahs, Varakhsha monument, Mahmud Torabi hut, Sheikh Islam fortress, Mir Arab. ПАМЯТНИКИ ИСТОРИИ И АРХИТЕКТУРЫ ЖОНДОРСКОГО РАЙОНА. Аннотация. В статье рассматривается этнология Джондорского района, его местонахождение. Помимо происхождения и значения термина Джондор, освещается информация о памятниках, расположенных в районе Джондор. Ключевые слова: Джондор, храм Кизбиби, Караханиды, хорезмшахи, памятник Варахше, хижина Махмуда Тораби, крепость Шейха Ислама, Мир Араб. Jondor tumanini kelib hiqish tarixidan oldin, Jondor soʻzi haqida tarif bermoqchiman, Jondor soʻzi joni sogʻ, bek boʻlsin yoki, jondor boʻri, Boʻriboy degan maʼnolarni bildiradi. Jondor ismi asosan oʻgʻil bolalarga qoʻyiladi va bu ism fors-tojikcha boʻlib: Joni sogʻ, Boʻriboy quyidagi ma' nolarga ega. Jondor soʻzi qadimda qoʻlanib kelingan boʻlib oddiy soʻz emas balki yuqori martabali lavozim vazifasini bajargan. Masalan silohdop-saroy lavozimlarida biri, Movarounnahrda xususan Qoraxoniylar va Xorazmshohlar davrida yasavulboshi. Saljuqiylar davrida Jondorlar qoʻriqchilik va jallodlik vazifalarini ado etgan jangchilar boʻlib, ularning boshligʻi amiri Jondor unvoniga ega boʻlgan.Ular Somoniylar davrida sohibi haros yoki, amiri haros deb atalgan. Xorazmshoh Takash hujjatlarida Jondor shuhratining dongdor kishilaridan soʻnggi Xorazmshoh Jaloliddin Manguberdi davrida Shom voliylaridan biri Jondor unvoniga ega boʻlgan. Jondor bu Oʻzbekiston Respublikasi Buxoro viloyatiga qarashli tuman hisoblanadi. 1935- yil 17- yanvarda tashkil etilgan.1962- yil 24- dekabrdan Buxoro va Romitan tumanlari tarkibida boʻlgan. Jondor tumani janubi- gʻarbdan Olot, Qorakoʻl tumanlari, sharq va shimoliy sharqdan Buxoro, Romitan, Peshku tumanlari bilan chegaradosh. Maydoni 5,17 ming kVt.km. Jondor tumanida 1 ta shaharcha Jondor, 13 ta qishloq fuqarolar yigʻini bor bular: Aleli, Dalmun, Lolo, 4 47 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Mirzayon, Navrabot, Oqshix, Romish, Poʻloti, Samonchuq, Sepatta, Xumdonak, Xumin, Qorali. Jondor tumanida toʻrtta yirik tarixiy obida mavjud: Varaxsha yodgorligi VII asr, Mahmud Torobiy daxmasi XIII asr, Shahri Islom qalasi, Qizbibi me'moriy majmuasi XVI asr. 1935-yildan boshlab "Jondor ovozi " gazetasi chop etilgan. Shuningdek Jondor nomli Buxoro viloyatida Jondor tumaniga qarashli shaharcha mavjud. 1981- yildan mazkur shaharcha Jondor tumanining markazi qadimiy Zarafshon oʻzanining oʻng sohilida joylashgan. Jondordan xalqaro ahamiyatga molik BuxoroTurkmanboshi(Chorsu) avtomagistrali oʻtgan. Jondor –Buxor, Jondor-Qorakoʻl yoʻnalishlarida avtobuslar qatnaydi. 1941 -1945 yillardagi urush qatnashchilari xotirasiga yangi me'moriy majmua barpo etilgan . 1991- yil 28- sentabrdagi tuman kengashining 8- sonli qaroriga asosan Mazkur tuman yana Jondor nomi bilan yuritila boshlangan. Buxoro viloyati Jondor tuman davlat arxivi saqlovidagi fond 70 ,4- raqamli yigʻma majlisda xalq deputatlari Jondor qòrgʻon kengashi ijroiya qoʻmitasi tomonidan 1992- yil 27- yanvardagi "Jondor qòrğonini nohiyaga qarashli sharga aylantirish haqida" gi 1/3 - sonli qarori saqlanmoqda.Arxiv hujjatida Jondor nomini saqlab qolgan holda mazkur qòrğonni rayonaga qarashli shaharga aylantirish masalasiga oid bir qancha ma'lumotlar keltirilgan. Zero, tumanning Jondor deb nomlanishiga asos bor. Buxoro bilan Varaxsha shaharlari oʻrtasida oqib oʻtuvchi Zarafshon daryosining ikki qirgʻogʻi juda soʻlim bogʻ - toʻlar,daraxtzor va butazorlardan iborat boʻlib, har xil parrandalar, qushlari, kiyik va boshqa. turli tuman hayvonlar yashaydigan hudud hisoblangan. Ana shunday jonzotlar koʻp yashagan joyda barpo qilingani uchun ham Jondor yani jonzotlari koʻp yashaydigan makon deb yuritilgan ekan. Jondorda joylashgan arxeologik yodgorliklar ichida Qizbibi ziyoratgohi e' tiborimni oʻziga tortdi. Buni nomini atalishiga nima sababchi boʻlganini aniqladim. Qizbibi ziyoratgohi Oğoyi buzruk deb ham atalar ekan. Qizbibi tarixiy yodgorlik majmuasi boʻlib 14-18 asrlarda barpo etilgan ziyoratgoh Oʻzbekistonmoddiy va madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan. Rivoyatlarga kòra, Bibi Sharifa bir necha yil farzand koʻrmagan boʻlib zodagonlar oilasidan boʻlgan. Bir necha yillardan soʻng u qiz bola farzand koʻradi va uning ismini Qizbibi deb qoʻyishadi. Qizbibining otasi arab boʻlib, sayyidlar avlodidan Oğoyi Buzkur boʻlgan.U hokim boʻlgan Qizbibini Bibi Maxsumaipok deb ham atashgan. U hayoti davomida biror marta turmushga chiqmagan va oʻzi sabzavot va mevalar yetishtirgan.U oʻqimishli avliyolardan biri boʻlgan. Rivoyatlarga koʻra, Amir Sayyid Abdullo yoki Mir Arab 16 asrda Qizbibiga sovchi yuborgan.U sovchilarga rad javobini bergan va ikkinchi marta h