НАЗВАНИЯ ОДЕЖДЫ НА ЯЗИКЕ ПРОИЗВЕДЕНИЙ АЯПБЕРГЕНА МУВСАЕВА

Аннотация

The article was interpreted on the basis of examples of clothes in the language of works of Ayapbergen Muwsaev, a prominent representative of Karakalpak literature. Key words: ethnic culture, clothing names. НАЗВАНИЯ ОДЕЖДЫ НА ЯЗИКЕ ПРОИЗВЕДЕНИЙ АЯПБЕРГЕНА МУВСАЕВА Аннотация. Статья интерпретирована на основе примеров одежды на языке произведений Аяпбергена Мувсаева, видного представителя каракалпакской литературы. Ключевые слова: этническая культура, названия одежды. Etnik mádeniyat etnos turmıstıń barlıq tarawlarında: tilde, bala tárbiyasında, kiyim- kensheklerde, úy-jay qurılısında, jumıs iskerliginde, úy xojalıǵında hám álbette folklorda óz kórinisin tabadı. Etnik tábiyattıń qáliplesiwinde tábiyiy shárayat, til, xalıqtıń turmıs-tárizi, mádeniy baylıǵı óz tásirin kórsetedi. [1.125] Etnologiya Etnik mádeniyattıń bir kórinisi bolǵan kiyim-kenshekler xalqımızdıń ásirler boyı qáliplesken milliyligin, táriyxın, mádeniyatın ózinde sáwlelendirip beriwshi bir element bolıp tabıladı. Qaraqalpaq xalqınıń ózine tán milliy kiyim- kenshekleri, tákirarlanbas sulıwlıqtı ózinde jámlegen milliy naǵısları xalqımızdıń etnik mádeniyatın kórsetip beriwshi faktor bolıp tabıladı. Biz maqalada Ayapbergen Muwsaev shıǵarmaları tilinde kiyim-kensheklerdiń qollanılıw ózgesheliklerine toqtaymız. Basıńa bórik alıp kiyipseń, ne boldı? [2.104] Iytke qaldırıp bórkini. [2.109] Qalpaǵın shekege qıysaytıp kiyip, “Shapke kiysem” degen oyı bar eken. [2.4] Bórik – hár túrli teriden tigilgen bas kiyimniń ulıwma ataması. XIV-XV ásirlerden baslap bórik forması qalpaq dep atalǵan. Qaraqalpaqlar qara qozı terisinen tigilgen sopaq bórik kiygen. Bul olardıń tiykarǵı ayrıqsha belgilerinen biri bolǵan. [3.13] Bul bas kiyim eskide ata- babalarımızdıń tiykarǵı qısta kiyetuǵın bas kiyimi bolǵan. Bunı tek ǵana er adamlar kiyetuǵın bolǵan. Aq jawlıq salǵan basına. [2.61] Jawlıq – qaraqalpaqlar aldın oramaldı jawlıq dep ataǵan. 3 52 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Jawlıq sózi jaw feyiline –lıq affiksiniń qosılıwı nátiyjesinde payda bolǵan. Xalqımızdıń dáslepki baylıq aq jawlıq, onnan keyin jup sawlıq degen sózlerindegi aq jawlıq “qızlardıń turmısǵa shıǵıwı, turmıs qurıwı” mánisin bildirgen. [3.17] Jawlıqtı úlken apalarımız paydalanatuǵın bolǵan, qaraqalpaq hayal-qızlarınıń milliy kiyimleriniń biri bolǵan. Aq sálleli iyshan túsip araǵa, [2.49] Ákeńniń qayda sállesi? [2.11] Sálle – hár túrli gezleme materiallardan orap islengen bas kiyim. [6.191] Sálle materiallardan orap islengenligi sebepli qalıń bas kiyimniń biri. Kóbinese sálleni jası úlkenler oraǵan. Shashaqlı túrme basında. [2.89] Túrme –(túrmá) qız-kelinsheklerdiń basına oraytuǵın jipekten toqılǵan gezleme. [7.49] Túrme qaraqalpaq hayal-qızlarınıń milliy bas kiyimleriniń biri bolǵan. Shapandı arqalap, tórt jerden buwıp, [2.70] Kúshiń jetpey on teńgelik shapanǵa, [2.104] Shapan bul Órmekte toqılǵan hám túrli gezleme materiallardan ishine paxta salıp tigilgen uzın sırtqı kiyim. [6.507] Shapan sózi XV ásirden baslap jazba ádebiyatlarda ushıraydı. Alımlardıń pikirinshe shapan sózi parsı-tájik tilindegi shaban// chuban ( shopan, padashı) sózinen túrkiy tillerge, keyinshelik rus tiline ótken. Házirgi waqıtta toy-merekelerde kiydiriletuǵın qımbat bahalı shapannıń bir túri hákim ton dep atala basladı. [3.15] Shapandı qaraqalpaqlarda eskide er adamlarda, hayal adamlarda kiyetuǵın bolǵan. Shapannıń qalıń hám juqa formaları bolıp, qalıń túrleri qıs máwsimlerinde suwıqtan saqlanıw ushın júdá qolaylı bolǵan. Shapan uzın sırtqı kiyim bolıp, házirgi kúnimizdede qollanıladı. Tonın arqalap piyada, [2.48] Ústinde qızmızı tonları bardur. [2.54] Ústińe ton alıp kiyseń, ne boldı? [2.104] Ton- sózi túrkiy xalıqlarda burınnan ústki kiyimniń ulıwma ataması sıpatında qollanılıp kelingen. Ton, postın sózleri teri sózinen kelip shıqqan. Máselen: F.R.Zeynalov hám M.D.Navruzov ton sózi “jún”, “teri” mánilerin bildiredi dep kórsetedi. Altın sózi al hám ton sózleriniń qosılıwınan jasalǵanın kóriw múmkin. Házirgi waqıtta ton sózi tek ǵana kiyim mánisinde qollanıladı. [3.15] Tondı qaraqalpaqlarda er adamlar qıs máwsiminde kiyetuǵın bolǵan, er adamlardıń sırtqı tiykarǵı kiyimleriniń biri bolǵan. Alıp berseń kóylek-jegde [2.62] Kiygen lipası qırmızı. [2.90] Jegde – hayal-qızlardıń burınǵı waqıtları jipekten kestelep tikken hám basına búrkenip kiyip júretuǵın jeńil kiyimi. Qaraqalpaq hayalları shayı jegde menen birge bayram kúnleri sánli bezelgen aq jegde kiyetuǵın bolǵan. Onı keywanı hayallar kiygen. [4.192] Jegde bul hayal- qızlardıń sırtına orap kiyetuǵın jeńil kiyim bolıp tabıladı. Lipas- hár túrli bahalı kiyim-kenshek. [5.247] Lipas hayal-qızlardıń sırtqı kiyiminiń ishinen kiyetuǵın kiyimi bolıp, onıń hár túrli túrleri bolǵan. Yaǵnıy úy jumıslarına arnalǵan kóylegi, toy-merekelerge, máresimlerge óz aldına kiyetuǵın lipasları bolǵan. 3 53 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISS