ВЛИЯНИЕ УДОБРЕНИЙ НА УРОЖАЙНОСТЬ И ПЛОДОРОДИЕ ПОЧВЫ ЗЕРНОВЫХ И БОБОВЫХ В ТИПИЧНЫХ УСЛОВИЯХ СЕРОПОЧВЕННЫХ

Аннотация

This article provides information on the main fungal diseases of lavender (Lavandula angustifolia), which is rare in Uzbekistan. Keywords: lavender (lavandula angustifolia) shrub, flora, disease, fungus, bacteria, pathogen, primary and intermediate hosts, spores, infection. Аннотация: В статье приведены сведения об основных грибковых заболеваниях лаванды (lavandula angustifolia), которая редко встречается в Узбекистане. Ключевые слова: лаванда (lavandula angustifolia) кустарниковая, флора, болезнь, гриб, бактерии, возбудитель, первичные и промежуточные хозяева, споры, инфекция. Kirish. Lavanda (lotincha Lavandula) – Lamiaceae (Labguldoshlar) oilasiga mansub bo‘lib, buta yoki doim yashil chala butalar turkumiga kiradigan o‘simlik hisoblanadi. Taminan 47 turni o‘z ichiga oladi. Shulardan 25 dan ortiq turi dengiz sohillarida uchraydi. Lavandaning vatani O‘rta yer dengizining Ispaniya va Fransiya 268 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 10(45), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.05.2025 qirg’og’i boʻlib, u yerda toshli yonbagirlarida yovvoyi holda o‘sadi. Bundan tashqari lavanda Kanar orollari, Shimoliy va Sharqiy Afrika, Avstraliya, Janubiy Yevropa, Arabiston va Hindiston, Ukraina va Rossiya kabi davlatlarda ham osadi. Madaniy shakllari esa butun dunyo bog’larida o‘stiriladi. Qalamchalaridan ko‘paytiriladi. Lavanda butasi kurtaklar toplamidan iborat bolib, diametri 1 metr hamda balandligi 50-70 smgacha oʻsishi mumkin. Yetishtirish texnologiyasi Lavanda oʻsimligi quyosh yaxshi tushadigan va namni yaxshi oʻtkazadigan tuproqlarda oʻstiriladi. Lavanda oʻsimligi urugʻidan koʻpaytiriladi. Urugʻlar kech kuzda dalaga ekiladi. Bunda qishlash davrida rozetka holida oʻtaydilar. Agarda urugʻlar bahorda ekilsa, bunda urugʻlarni maxsus joylarda va salqin yerda saqlanadi. Nam qumni qutilarga vaqti- vaqti bilan ularni mogʻorlamasligi uchun namlab va aralashtirib turiladi. Bahorda urugʻlar aprelning boshlarida egat oraliqlarini 70 sm qilib ekiladi. Bir gektarga 4-4,5 kg urugʻ sarflanadi. Ekishdan soʻng sugʻoriladi. Urugʻlar 10-12 kunda unib chiqadi, 2-3 bargcha chiqqandan soʻng qator oralariga traktorda ishlov beriladi va kultivatsiya qilinadi. Bundan tashqari yer yumshatiladi va yagana qilinadi. Yagana qilishda bir tupda 2-3 tadan oʻsimlik qoldiriladi, ularning oraligʻi 20-30 sm ni tashkil qiladi. Kuzda ekilgan oʻsimliklar may-iyun oylaridan gullaydi va bahorda ekilganlari iyul oyida gullaydi. Lavanda o‟simligining ildiz tizimi yaxshi tarmoqlanganligi sababli kop sugʻorishni talab etmaydi. Vegetatsiya davomida 6-9 marta sugʻoriladi. 2-3 sugʻorishdan soʻng, gektariga 80-100 kg dan ammiakli selitra va 70-80 kg superfosfat solinadi. Goʻngli eritma bilan oziqlantirilsa maqsadga muvofiq boʻladi. Hozirda Lavanda bir qator davlatlarda yetishtirilmoqda .Hozirda Lavanda Rossiya Fransiya davlatlarida eng koʻp yetishtiriladi. Rossiyada lavanda maydonlarining gullashi mintaqaning iqlim sharoitiga va o'simlik turiga bogʻliq. Uralskda oʻsadigan sovuqqa chidamli tor bargli oʻsimlik iyuldan avgustgacha gullaydi. Kavkaz va Krasnodar oʻlkasida oʻsadigan issiqlikni yaxshi koʻradigan turlar ertaroq (iyun oyining boshida) gullaydi va sentyabrgacha gullashni davom ettiradi. Lefkadiya vodiysi Rossiyadagi eng mashhur lavanta oʻsadigan hududdir va lavanda Fransiyaning eng katta qismiga ekiladi va yirik plantatsiyalari tashkil etilgan. Lavanda oʻsimligi hozirda O`zbekiston Respublikasi Samarqand viloyatining 2ta tumanda yetishtirilmoqda. Qoʻshrabot tumanining Jush qishlogʻida bir yarim ming gektar yer holati oʻrganilgan va unda paxta ekilmaganligini, holati yaxshi boʻlgan lalmi yer oʻrganilib uning 110 gektariga bir million dona lavanda koʻchati ekilgan.Bundan tashqari Samarqand tumanining Xishrav qishlogʻida ham bir yarim gektar maydonga ekilgan va u oʻz foydasini bermoqda. Lavanda oʻstirishning asosiy maqsadlari: - sanoat miqyosida asosan efir moylarini ishlab chiqarish uchun etishtiriladi. U dezinfektsiyalash, yalligʻlanishga 269 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 10(45), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.05.2025 qarshi xususiyatlarga ega, shuning uchun u koʻpincha turli malham va kremlarga qoʻshiladi. Shuningdek, u kuyishlar va tishlashlarni davolashga yordam berishi bilan mashhur. - Lavanda aromaterapiyada qoʻllaniladi. Oʻsimlik ekstraktlari yuvish vositalarida xushboʻy hid sifatida ishlatiladi. Shuningdek, u xushboʻyligi hamda tinchlantiruvchi ta’sirga ega. - Lavanda asalarilar va boshqa changlatuvchilar uchun yaxshi. Gullash davrida lavanta koʻplab asalarilarni o'ziga jalb qiladi. Asalarilardan tashqari, kapalaklar va boshqa foydali hasharotlarni ham oʻziga tortadi. - Lavanda zararkunandalarga qarshi kurashadi. Yalpiz kabi, lavanda ham chivinlar va zararli hasharotlarni qaytaradi. Shuning uchun, lavanda ko'pincha kovucu spreylarda qoʻllaniladi. U hatto burga va bitlarni daf qiladi, shuning uchun u uy hayvonlari uchun qulaydir. - Oziq-ovqat sifatli lavanta mazali taom tayyorlash uchun ishlatiladi. Oziqovqat lavantasida