УЧЕТ АКЦИЗНОГО НАЛОГА И ЕГО РОЛЬ В ЭКОНОМИКЕ

Аннотация

This article discusses the calculation of excise tax and its role in the country's economy. Excise tax rates in force in the Republic of Uzbekistan and their role and influence in the formation of budget revenues are covered. Key words: excise tax, state budget revenues, tax rates, tax code, excise tax payers. УЧЕТ АКЦИЗНОГО НАЛОГА И ЕГО РОЛЬ В ЭКОНОМИКЕ Аннотация. В данной статье рассматривается расчет акцизного налога и его роль в экономике страны. Освещены ставки акцизного налога, действующие в Республике Узбекистан, их роль и влияние на формирование доходов бюджета. Ключевые слова: акцизный налог, доходы государственного бюджета, налоговые ставки, Налоговый кодекс, плательщики акцизного налога. O’zbekiston Respublikasi bozor munosabatlarini taraqqiy etish jarayonining muhim bosqichidan o’tmoqda. Iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida tadbirkorlik faoliyati va davlatning bilvosita boshqarishga asoslangan holda, raqobatchilik mexanizmiga tayanib chuqur tuzilmaviy islohotlar amalga o’shirilmoqda. Bugungi kunda, soliq siyosatining asosini soliqqa tortish tizimidagi islohotlarni amalga oshirish va soliq siyosatini yanada erkinlashtirish bo’lib, buning asosiy yo’nalishi yuridik va jismoniy shaxslardan olinadigan soliq yukni kamaytirish hamda byudjet daromadlarini yanada oshirishga qaratilgan chora tadbirlar tashkil qilmoqda. Bu haqda Vazirlar Mahkamasining majlisida ma’ruzasida Prezidentimiz Sh.Mirziyoyev quyidagilarga toxtalib o`tdilar: “Soliq- budjet siyosatiga qat’iy amal qilish, davlatning ijtimoiy majburiyatlarini bajarish, ish haqi, pensiya, nafaqa va stipendiyalar hajmi, yirik investitsiya loyihalari va mamlakat mudofaa qobiliyatini mustahkamlashni moliyalashtirish – ushbu eng muhim vazifalarni amalga oshirish, avvalo, Moliya vazirligi va shaxsan vazirning faoliyati samaradorligi bilan belgilanadi”. Davlat iqtisodiyotni tartibga solish va ichki milliy bozorni rivojlantirishda hamda himoyalashda asosan aksiz solig’iga tayanadi. Davlat soliq tizimi vujudga kelishida to’g’ri ya’ni, bevosita soliqlar shakllanib, keyinchalik davlatning vazifalari kengayib borgandan so’ng bilvosita soliqlar, xususan aksiz solig’i paydo bo’ldi va amaliyotga kiritildi. Aksiz so’zi fransuz tilidan kelib chiqqan bo’lib, topib tanlash ma’nosini bildiradi. Aksiz solig’ining asosiy vazifasi mablag’ yig’ishdan iborat. Soliqlar xusasan, aksiz solig’i davlat budjeti daromadlari shakllantirishda asosiy soliqlardan hisoblanadi. Davlat budjeti daromadlari tarkibida eng yuqori 1 00 7 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ soliq tushumlari ushbu soliqlardan tashkil topadi. Davlat aksiz solig’i orqali mamlakat hududiga ayrim tovarlarni ko’proq olib kirish yoki olib chiqish va buning aksini ifodalovchi vazifalarni bajarishi mumkin. Aksizlar- tovarlar uchun qo’yiladigan bilvosita soliqlarning bir turi bo’lib qo’shilgan qiymat solig’idan farqli ma’lum bir chegaralangan tur va guruhdagi mahsulotlarning narxiga qo’shiladi. Aksizlar tovar narxiga qo’shiladi va davlatga uning qiymatidan bir qismini olishga yoki kesib olishga imkon beradi. Ustiga qo’yilgan qo’shimcha narx mahsulot ishlab chiqarish va realizatsiya qilishning alohida sharoitlaridan kelib belgilanadi. Aksizni keng va tor ma’noda talqin qilish mumkin. Tor ma’noda bu tushuncha ostida, alohida tovarlarga aksizlar tushuniladi. Keng ma’noda esa aksiz tushunchasi individual aksizlarni ham, universal aksizlarni ham qamrab oladi. Ular o’rtasidagi farqi uni undirish usuli hisoblanishi va amal qilish sohasiga bog’liq. Hozirgi vaqtda soliq tizimida aksizlar davlat moliyaviy resurslarini shakllanib borishi uchun muhim rol o’ynaydi. Alohida tovarlardan aksiz solig’ini undirish zarurligi ulardan budjetni to’ldirishning qo’shimcha manbayi sifatida foydalanishdan tashqari, alohida iqtisodiy va ijtimoiy jarayonlarni davlat tomonidan tartibga solish zarurligi bilan ham bog’liqdir. Ular jumlasiga: 1. Atrof muhit holatiga va inson salomatligiga zarar keltiradigan tovarlarlar iste’molini cheklash, ya’ni alkogol va tamaki mahsulotlari, avtomobil benzini. 2. Yuqori daromad olinadigan aholi iste’moli daromadlarini qayta taqsimlashga bo’lgan ehtiyojlar. 3. Davlat monopoliyasida bo’lgan (neft, gaz) mahsulot ishlab chiqarish va realizatsiyadan kelgan yuqori daromadni qayta taqsimlashga bo’lgan ehtiyoj kabilarini kiritish mumkin Aksizlar asosan atrof –muhitga va inson salomatligiga zarar keltiradigan hamda zeb- ziynat buyumlaridan undirila boshlangan. ushbu yondashuvga asosan, gilamlar, billur buyumlar, markali vinolar, tabiiy teridan tikilgan kiyimlar aksiz solig’i undiriladigan tovarlar ro’yhatidan chiqarilgan. Soliq islohotlarini o’tkazishda soliqqa tortishning an’anaviy tamoyillari o’zgarmaydi. Lekin amaldagi soliq tizimining iqtisodiy-huquqiy tamoyillarini takomillashtirib boriladi. Bunda soliq munosabatlarining tamoyillari o’tkazilgan har bir islohotlar natijasida sayqallanadi va mohiyati, mazmuni maqsadlari borgan sa