ИСТОРИЧЕСКОЕ ПРОИСХОЖДЕНИЕ КРУГОВЫХ И УДАРНЫХ ИНСТРУМЕНТОВ.

Аннотация

This article deals with the history of the origin of musical instruments and the historical genesis of circle and percussion instruments. Key words: genesis, circle, program, song, voice, history, holidays, event. ИСТОРИЧЕСКОЕ ПРОИСХОЖДЕНИЕ КРУГОВЫХ И УДАРНЫХ ИНСТРУМЕНТОВ. Аннотация. В данной статье рассматривается история возникновения музыкальных инструментов и исторический генезис круговых и ударных инструментов. Ключевые слова: генезис, кружок, программа, песня, голос, история, праздники, событие. “Genezis” sóziniń ulıwma mánisi - payda bolıw, áwlad degen mánislerdi ańlatadi. Bul termin “tuwiliw” degen mánisti ańlatıwshı grekshe “Detesis” hám “kelip shıǵıwı” dep awdarma etilgen tiykarǵi mánisinen kelip shıqqan. Biraq, tek ǵana dástúriy pán túsinigi - genezisdan paydalanadi degen pikir naduris esaplanadi. Mısalı, kóplegen filosofiyaliq mektepleri genezis túsiniginen barlıq social hám tábiyiy máselelerdiń kelip shıǵıwı, qáliplesiwi hám rawajlanıwın baqlaw ushın paydalanadılar. Óz-ózin quraytuǵın, óz-ózin tártipke saliwshi hám óz-ózin rawajlantiratuǵin kóp basqıshlı tábiyiy jáne social sistemalar áyyemgi zamanlardan berli olardıń genezisi menen táriyplenedi. Zamanagóy ilimde tábiyiy jáne social turmıs geneziyasini túsindiriw global evolyutsionizm principlerı menen de baylanıslı. Túrlerdiń túrli mutatsiyalar arqalı túrlerden kelip shıǵıwınń tiykari, olardıń jıyındısı evolyutsiya dep ataladı, yaǵiniy - genezis. Zamanagóy evolyutsion teoriya kózqarasınan, bul ilgeri oylanǵanı sıyaqlı, tekǵana tiri organizmlerge, bálki ulıwma barlıq túrlerge tiyisli. Baslanıw quramalı, kóp kletkalı organizmlerge de, eń ápiwayı bir kletkalı organizmlerge de tiyisli bolıp tabıladı. Álbette joqarıda biz “genesis” terminin ilimiy sózliklerde atalıwın kórip óttik. Bul termindi biz kóbinese anatomiya, tariyx, geologiya, botanika sıyaqlı pánlerde ushıratamız. Búgingi kúnde “genesis” termini derlik hár qanday iskerlik, filosofiya, pán, kórkem óner salasında qollanıladı. Biz tómende dáp hám urip shertiletuǵin ásbaplartariyxıy geneziesi, dáp muzıka ásbapiniń payda bolıwınan tap búginge shekem jaǵdayı hám de zamanagóy teoriyasi jaǵdayı haqqında sóz júrgizemiz. Urip shertiletuǵin ásbaplar eń áyyemgi muzıka asbaplar túrine kiredi. Olardıń kelip shıǵıwı insanniń qádem basıwı, shappat shertiw, oyın háreketleri, ań hám áskeriy júriwler menen baylanıslı. Urip shertiletuǵin ásbaplarǵa bolǵan mútajlik dawıslardı málim sistemaǵa salıw, yaǵnıy 9 26 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ anıq usıl (ritm) ga maslastırıw menen belgilenedi. Tas, tayaq, qattı deneler urip shertilutuǵin ásbaplardiń dáslepki úlgileri esaplanadı. Olar anıq biyiklikti bermesa-de, insanlardıń háreketin, jırlawın málim ritmda saqlap turıwına járdem bergen. Waqıt ótiwi menen usıl beriwdiń sapasın jaqsılaw, jáne de kúshli, jáne de shıńǵırlaytuǵın dawıslar shıǵarıw ushın qol astındaǵı shiyki onimlerge islew beriledi, olar málim forma hám kórinisti kásip etedi, dawıs shıǵarıw múmkinshilikleri keńeyedi. Nátiyjede insan tárepinen jasalǵan urip shertiletuǵin ásbaplar payda boldı. Tariyxıy rawajlanıw processinde túrli xalıqlar muzıkasında túrme-túr urip shertiletuǵin ásbaplar qáliplesti. Oraylıq Aziyada kóp ásirler dawamında dáp, naqıra, safoil, qayroq, qasıq muzıka asbapları keń qollanılǵan. Geyde tarelkalar, patnis, keselerden de urma asbap retinde paydalanılǵan. Urma (soqqi uriw) sóziniń túp mánisine toqtalıp ótsek. Soqqı urıw - arabsha urıw mánisin ańlatadı. Urip shertiletuǵin ásbaplar tiykarlanıp tayaqshalar járdeminde soqqı urıw menen urıw, barmaq menen shertiw, silkiw hám basqa háreketler arqalı dawıs payda etiledi. Dáp - milliy muzıka atqarıwshılıǵında usıl (ritm) beretuǵın eń tiykarǵı ásbap esaplanadı. Dáp Oraylıq Aziya xalıqları arasında daff, dapp, deyra, depu, dáp, dov sıyaqlı túrli atlar menen atalip kelinedi. Dáp jaratılıwı eramızdan aldınǵı dáwirlerge barıp taqaladı. Bul haqqında Saymalitosh, Afrosiyobda alıp barılǵan arxeologik qazilmalar nátiyjesinde tabılǵan ılaydan islengen ıdıs terrakotalar, ritonlar (pıl súyeki menen bezetilgen shax siyaqli ıdıslar ) dagi dáp siyaqli sazlarda atqarıw jetip atırǵan áyellerdiń súwretleri gúwalıq beredi. Bul súwretlerde súwretlengen dáp zamanagóy ózbek hám tájik dáplerine uqsas ekenligi kóplegen ádebiyatlarda belgilengen. Dáp ásbabıniń kólemi áyyemginde júdá úlken bolǵan. Dawısı da boǵiq bolǵan. Onı shertiw waqtinda shıńǵırlaytuǵın dawıs shıǵıwı ushın sazendeler noxundan paydalanǵanl. S.Saidiy «Oraylıq Aziya mádeniyatında urip shertiletuǵin ásbaplar» kitabında áyyemginde Xorezmde dáptiń gárdishi jińishkelew bolıp 450-500 mm.di, Buxarada bolsa qalıńlaw bolıp, 400- 450 mm.di shólkemlestirgenligin hám tal, seksewil, tok, jińǵildan jasalǵanliǵin aytip ótedi1. Waqıt ótiwi menen dáptiń kólemi ıqshamlasdı. Onı qızdırıw hám teri qatlamın tartılıwı nátiyjesinde dawısı da qatti shiǵa baslaǵan. Bul shıńǵırlaytuǵınlıqqa barmaqlar járdeminde erisilgenli