РАЗВИТИЕ КОНЦЕПЦИИ АЛОГИЗМА В ХРОНОЛОГИЧЕСКОЙ ПЕРСПЕКТИВЕ

Аннотация

This article highlights the data related to one of the most crucial branches of the stylistics in terms of “alogism” Key words: stylistics, alogism, logical difficulties, tropes. РАЗВИТИЕ КОНЦЕПЦИИ АЛОГИЗМА В ХРОНОЛОГИЧЕСКОЙ ПЕРСПЕКТИВЕ Аннотация. В статье освещаются данные, относящиеся к одной из важнейших отраслей стилистики с точки зрения «алогизма». Ключевые слова: стилистика, алогизм, логические трудности, тропы. "Alogizm" termini lingvistika va adabiyotshunoslikda faol qo'llaniladi, biroq aslida u filosofiya terminologiyasiga kirgan bo'lib, u atama nafaqat mantiqiy xatolik, mantiq qonunlarining buzilishini, balki mantiqiy fikrlash va hatto o'zi mantiqning inkorini ham anglatadi 1. Ushbu hodisani to'liq tushunish uchun uni filosofiya nuqtai nazaridan va keyinchalik, filosofiyadan ajralib chiqqan boshqa fanlar pozitsiyasidan ko'rib chiqish zarur. Fan sohasida ushbu atama haqida qadimdan ma'lum narsalarni va XX-XXI asrlarda fanda qanday yangilik qilinganini aniqlash kerak. Ushbu maqola alogizm tushunchasining davriy rivojlanishini yoritishga bag’ishlanadi. "Alogizm" tushunchasi qadimgi filosofiyada Alogizm masalasi filosofiyada qadim zamonlardan beri yoritilib kelingan, garchi atama faqat milodiy VI asrda Kassiodor tomonidan kiritilgan bo'lsa ham. Aristotelda logik sifatga to'g'ridan-to'g'ri zid ma'noni anglatuvchi termin mavjud: "Poetika"da (24, 1460 b) logikaga mos kelmaydigan bayonotlar haqida gapiriladi (άλογα), bu so'zdan keyinchalik "alogizm" termini kelib chiqqan. Ba'zan Aristotel άλογα uchun sininim sifatida άτοποн ( absurd) terminini ishlatadi2. Aristotel sillogizmlar (Sillogizm (yun. syllogismos — hisobga olaman, xulosa chiqaraman) degan ma’noni anglatadi, deduktiv xulosa chikarish turi. Unda oʻzaro mantiqiy bogʻlangan ikki qatʼiy mulohazadan uchinchi — yangi qatʼiy mulohaza xosil boʻladi.) nazariyasini ishlab chiqarib, alogizm muammosini ko'taradi, u ostida "agar bir narsa 1 Philosophical Encyclopedic Dictionary 1983 . 20p 2 Popov. “Poetics” 1974.40p 8 61 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ taxmin qilinsa, undan zarurat bilan taxmin qilingandan farqli bir narsa kelib chiqadi, chunki taxmin qilingan narsa mavjud" degan ma'noni tushungan. Aslida, sillogizm bu premisalarni o'z ichiga olgan va uchta atributiv bayonotga asoslangan xulosadir: "bir narsani boshqa narsaga nisbatan tasdiqlaydigan yoki inkor etadigan nutq" 3. Filosof faqat sillogizmlar turlarini belgilabgina qolmay, ularni figuralar va moduslar bo'yicha farqlab, keyinchalik sxolastiklar(diniy dunyoqarashni nazariy asoslashga intiluvchilar) tomonidan rivojlantirilgan tipologiyasini ham ishlab chiqadi, balki xulosalar qurishda mumkin bo'lgan xatolarga ham murojaat qilishdi. B. Russel Aristotelning tizimi formal logikaning boshlanishi ekanligini ko'rsatadi4, bu umuman qadimgi filosofiyaga xos emas, u logik kategoriyalarni til va nutqning namoyon bo'lishi natijasi sifatida tahlil qiladi. "Metafizika"da Aristotel yanada umumiy asoslar nazariyasini ishlab chiqadi, bu asoslarga asoslanib xatolar paydo bo'ladi. U uchta mantiqiy qonunni formulalaydi5, ularni turli nuqtai nazarlardan tahlil qiladi. Qonunni formal tarzda talqin qilish uning asarlarida quyidagicha ifodalangan: "...bir-biriga zid bo'lgan narsalar bir vaqtda haqiqatda bir xil narsaga nisbatan to'g'ri bo'lishi mumkin emas..." va "...bir vaqtda bir xil narsani to'g'ri da'vo qilish va inkor etish mumkin emas...". 6 Aristotel bu qonunga ontologik talqinni beradi, uni mavjudotning umumiy printsipi sifatida ko'rsatib: "Mavjud narsaning shunday boshlanishi bor ki, unga xato qilish mumkin emas, – u doimo aksiga majbur qiladi, ya'ni to'g'ri gapirishga majbur qiladi, ya'ni bir vaqtda bir xil narsa bo'lishi va bo'lmasligi mumkin emas..." 7 Aristotelning o'zaro zid bo'lgan ikki da'vo orasida o'rtacha hech narsa bo'lishi mumkin emasligi haqidagi qonuniy pozitsiyasi quyidagicha ifodalangan: "Bir narsaga nisbatan, hech qanday o'rtacha holat bo'lishi mumkin emas, va zarurki, biror narsa haqida yoki ijobiy yoki salbiy hukm chiqarilishi kerak".8 Bu Aristotelning fikri lotin tilidagi mashhur iboraga aylangan: "Tertium non datur" yoki "Uchinchi yo'q". Bu kabi ma'nolarni boshqa logik qonunlar ham ifodalaydi, ularning ko'pi tarixan shakllangan. Xususan, ikki barobar inkor qilish qonuni va Peirce qonuni intuitsionist logikada chetlatilgan uchinchi qonuni bilan ekvivalent hisoblanadi. Leybnits tomonidan ifodalangan asos qonuni, logikaning to'rtinchi qonuni sifatida tan olingan, garchi bu qonun avvalroq ko'plab logika tizimlarida (masalan, Levkipp yoki Aristotel tomonidan) nazarda tutilgan bo'lsa ham. "Monadologiya" asarida Leybnits bu "prinsip"ni quyidagicha ifodalagan: "hech qanday hodisa rost yoki haqiqiy bo'la olmaydi, hech qanday bayonot adolatli bo'la olmaydi, – agar bu ishlar nima uchun shunday bo'lib, boshqacha bo'lmasligining yetarli asoslari bo'lmasa, garchi bu asoslar ko'pincha bizga noma'lum bo'lishi m