ИДЕЯ, КОТОРАЯ СДЕЛАЛА ОСМАНСКОЕ ГОСУДАРСТВО ВЕЛИКИМ (КРАСНОЕ ЯБЛОКО II)

Аннотация

This article contains information about the idea that made the Ottoman state great. Keywords: "Red apple", Topqopi, Oguzlar, Khazar Khagan, Alparslan, Onadulu, Sultan Salim, Fatih Sultan, Otranto, Qaziaskar, Vienna, Manzikert. ИДЕЯ, КОТОРАЯ СДЕЛАЛА ОСМАНСКОЕ ГОСУДАРСТВО ВЕЛИКИМ (КРАСНОЕ ЯБЛОКО II) Аннотация. В данной статье содержится информация об идее, сделавшей Османское государство великим. Ключевые слова: «Красное яблоко», Топкопи, Огузлар, Хазарский каган, Алпарслан, Онадулу, Султан Салим, Фатих Султан, Отранто, Казиаскар, Вена, Манцикерт. Tarixda olti asrdan ko’proq vaqt davomida hukmronlik qilgan Usmoniy turklar davlatida butun dunyoni islom bayrog’i ostida birlashtirib yagona turkiy davlat qurish g’oyasi ilgari surilgan. Bu g’oyaning nomi “Qizil olma” dir. Hattoki usmoniylar mashhur To’pqopi saroyidan topilgan bir albomda usmoniy hukmdorlar tasvirlangan bo’lib sultonlarni ba’zilari qo’llarida biror bir olma bilan tasvirlangan1. Usmoniy turklar davlati zaiflashganida Qizil olma g‘oyasi unutildi va XX asr boshlaridan turkchilik oqimi va milliy mafkurasiga aylanib qaytadan shakllandi2. Qizil olma motivi turklar orasida juda qadimgi e'tiqod va urf-odatlarga asoslangan. Yenisey bitiklarida aytilishicha, oʻgʻuzlar Enasoy boʻyida yashagan oʻgʻuzlar, Har doim bu yerdan g'arbga olib borgan kuch Qizil olma edi. O’g’uzlar Xazar xoqonining o‘tovida hokimiyatning ramzi bo’lgan oltin to’pni qo’lga kiritish maqsad qilindi3. Saljuqiylar hukmdori Alparslon Qizil olmasi Onadulu bo’lgan. Shuning uchun ham Manzikert jangiga kirgan. Ertug'rul G'oziy va Murod I Hudavendig'orning qizil olmalari Alparslonnikidan farq qilmasdi, faqat g'arbga qarab uzoqlashardi4. Fotih Sulton Mehmet Otrantoni bosib olgach, Italiyaning ichki qismlarini zabt etishni o’z oldiga maqsad qilib qo’yadi. Ushbu maqsadga erishish uchun italyan va yunon tillarini biladigan 1 Orhan Şaik Gökyay. Kızılelma.:Istanbul-2002. S. 560 2 Fatih Özdemir. KIZIL ELMA’YI ARAYAN ÜÇ YAZAR: ÖMER SEYFETTIN, ZIYA GÖKALP, RAGIP ŞEVKI YEŞIM:. International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 3/5 Fall 2008. S 505 3 Orhan Şaik Gökyay, “Kızılelma”, İslâm Ansiklopedisi, Cilt 25, Türkiye Diyanet Vakfı, İstanbul, 2002, s.560. 4 Nevzat Kösoğlu, “Kızılelma”, Türkler, Ed. Hasan Celâl Güzel, 2. Cilt, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, 2002, s.857. 1 07 1 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Umar ismli kishini Italiyaning ichki qismiga josuslik qilish maqsadida yuborgan. Bir qancha adabiyot va manbalarda “Qizil olma” ning josular orasidagi parol ekanligini keltiriladi5. Fotih sulton zaharlanganidan so’ng tez orada vafot etadi va “Qizil olma” yang fath hududiga ko’chadi. Yovuz Sulton Salim esa eng qisqa fursatda eng keng qamrovli istilolarni amalga oshirib, xalifalikni qabul qilib, qizil olmaga erishdi. Kunlarning birida sulton Sulaymon qonuniy harbiy yurish oldidan qarorgohida o’tirgan vaqtda tashqaridan yanicharlarning “Qizil olmaga” degan hayqiriqlari eshitildi. Shu vaqtda sulton Sulaymon “Qizil olma” qayerdaligi xayoliga keldi, va ming martalab nomini eshitgan bu mamlakat qayerdaligi haqida fikr yuritdi va atrofidagi Mehmet Poshsho, Ayoz Poshsho, Iskandar Poshsholardan so’radi lekin tayinli javob ololmadi. Qoziaskarlar “Qizil olma”ning xalq tomonidan to’qib chiqarilgan bir afsona ekanligini bu haqda na shariatda na ilmda biror asos yo’qligini iddao qildilar. Shundan so’ng sulton Sulaymon uch askarni huzuriga chaqirtirdi va ulardan “Qizil olma” qayerdaligini so’radi. Uchala askar ham “Qizil olma” podshohimiz bizni zafarga boshlaydigan yer uning qayerdaligini faqat podshohimizning o’zi biladi deb javob berishadi. Sultonning Qizil olmasi Vengriya va Vena edi6. Har bir usmonli hukmdorining o’z “Qizil olma”si bo’lib bu g’oya bir hukmdordan ikkinchisiga meros bo’lib o’tavergan.