РОЛЬ И ФУНКЦИИ СИНЕКДОХИ В СОВРЕМЕННОЙ УЗБЕКСКОЙ ПОЭЗИИ

Аннотация

In the article, in addition to metaphor, synecdoche, and idiom, the mixed use of meaning transfer and metaphor-metonymy, metonymy-synecdoche transfers are common both in oral speech and in fiction. In "Dictionary of Literary Studies" metonymy is rare compared to metaphor in fiction literature, especially in modern literature where metaphorical thinking is the leader, and in terms of aesthetic functionality it is inferior to metaphor, its relation to the world and social existence and its role in it are studied as a problem. Key words: metaphor, metonymy, synecdoche, metaphorical image, artistic transfer, metaphor, ideological-aesthetic renewal, meditativeness. РОЛЬ И ФУНКЦИИ СИНЕКДОХИ В СОВРЕМЕННОЙ УЗБЕКСКОЙ ПОЭЗИИ Аннотация. Помимо метафоры, синекдохи и функции, как в устной речи, так и в художественной литературе распространено смешанное употребление переноса смысла и метафоры-метонимии, метонимии-синекдокса. В «Словаре литературоведения» метонимия встречается редко по сравнению с метафорой в художественной литературе, особенно в современной литературе, где метафорическое мышление является лидером, а по эстетической функциональности она уступает метафоре, ее отношению к миру и социальному существованию и ее роль в нем изучаются как проблема. Ключевые слова: метафора, метонимия, синекдоха, метафорический образ, художественный перенос, метафора, идейно-эстетическое обновление, медитативность. 1 05 5 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Sinekdoxa (yun. Synekdoxe– nisbat berish ) – koʻchim turi, butun-qism aloqasi asosidagi maʼno koʻchishi, metonimiyaning bir koʻrinishi. Sinekdoxada ham maʼno aloqadorlik asosida koʻchadi, shu sababli unga metonimiyaning bir turi (uning miqdoriy koʻrinishi) sifatida qaraladi1. Rus tilshunosligida – metafora, metonimiya, sinekdoxa va vazifadoshlik kabi toʻrt tur ajratishga alohida urgʻu berilsa-da, ayrim tadqiqotchilarning ishlarida tafovut mavjud. Masalan, N.M.Shanskiy2, D.N.Shmelev3lar metafora, metonimiya va vazifadoshlik turlarini eʼtirof etishadi va badiiy koʻchimning sinekdoxa va boshqa koʻrinishlarini shu ikki turning tarkibiga kiritishadi. Umuman olganda, dunyo va oʻzbek tilshunosligida bugunga qadar bu masalada yagona xulosaga kelinmagan. Ayni shu holatni adabiyotshunoslikda ham kuzatish mumkin. Trop, majoz, koʻchim xususidagi fikrlar turlichaligi baʼzi chalkashliklarga olib keladi. Masalan, metaforaning majoz, istiora kabi turlicha nomlar bilan ishlatilishi hozirga qadar davom etmoqda. Ayrim olimlar fikriga koʻra: “maʼno koʻchish turlarini kengaytirmagan maʼqul, balki ularni ixchamlashtirish muhimroq, chunki kontekstda metafora bilan vazifadoshlikni, metonimiya bilan sinekdoxani farqlashda muammolar yuzaga kelmoqda. Zero, ular oʻrtasidagi farq unchalik katta emas”. Mazkur tasnif sobiq shoʻro tilshunosligida ommalashgan, taʼlim tizimiga ham joriy etilgandi. Turkiy tillar boʻyicha tadqiqotlar olib borgan olimlarning aksariyati maʼno koʻchish usullari tasnifida rus tilshunoslari anʼanalari izidan borishadi4. Shuningdek, tilshunos Ye.Berdimuratov maʼno koʻchish usullaridan ikki turini–metafora va metonimiyanigina qayd etadi va ularning qolganlarini ushbu ikki turning ichida qaraydi5. Tatar tili boʻyicha darslikda K.S.Sabirov maʼno koʻchish turlarini yana bittaga koʻpaytiradi: oʻxshashlik, aloqadorlik, vazifadoshlik, qamrash doirasiga koʻra, xususiyat yaqinligiga koʻra. Oʻzbek tilshunosligi ham, aksariyat boshqa milliy respublikalar tilshunosliklari kabi yuqorida aytilgan A.A.Reformatskiyning tasnif izidan borishadi. Ijodning yagona va oʻzgarmas quroli boʻlgan soʻzdan oʻz isteʼdodi, uslubi, poetik maqsadiga muvofiq foydalanadi. Zahmatkash tilshunos M.Mirtojiyevning shu masala bilan bogʻliq mulohazalarida bir soʻz bir vaqtning oʻzida ham badiiy tasvir usuli, ham ifoda vositasi ekanligiga diqqat qilingan. Masalaning eʼtiborli jihati shundaki, ayni shu xususiyati bilan badiiy tasvir va ifoda vositalari lingvopoetik xususiyat kasb etadi. Chunki sheʼrdagi fonetik (alliteratsiya, assonans,) semantik (allegoriya, metafora, epitet, metonimiya, sinekdoxa), sintaktik (ritorik soʻroq, ruhiy parallelizm), leksik (arxaizm, dialektizm) kabi usullari lirik ifodaviylikni kuchaytirish uchun ishlatiladi. Atoqli otlarning turdosh otga koʻchishiga koʻchimning bir turi sifatida qarashlar mavjudligini koʻrib chiqqan edik. Jumladan, rus tilshunosligida metaforalarni tadqiq etganlardan biri Ye.M.Galkina-Fedoruk ham atoqli otning turdosh otga oʻtishi; vazifadoshlik maʼno koʻchish usullari qatorida koʻrsatib oʻtadi6. Professor D.Quronovning umumiy tahriri ostida nashr etilgan 1 Қуронов Д., Мамажонов З., Шералиева М. Адабиётшунослик луғати. – Тошкент: Akademnashr, 2013.–Б 277-278. 2Шанский Н.М.Очерки порусскому слоовообразованию и лексикологии. –М.:Высшая школа,1959. 3 Шмелев Д.Н.Очерки посемасиологи и русского языка.–М.: Просвещение,1964.(-244с.)–C.57- 65 4Мусабоев Г.Г. Современный казахский язык.–Алма-Ат