Pozitron Emissiya Tomografiyasi radioaktiv izotoplar yordamida tanadagi biologik jarayonlarni vizualizatsiya qilish imkonini beruvchi ilg‘or diagnostik metod bo’lib a’anaviy tasvirlash texnologiyalaridan farqli o‘laroq, inson tanasidagi fiziologik va biokimyoviy jarayonlarni real vaqt rejimida, aniq va noinvaziv tarzda tahlil qilish imkonini beradi

Аннотация

Pozitron Emissiya Tomografiyasi radioaktiv izotoplar yordamida tanadagi biologik jarayonlarni vizualizatsiya qilish imkonini beruvchi ilg‘or diagnostik metod bo’lib a’anaviy tasvirlash texnologiyalaridan farqli o‘laroq, inson tanasidagi fiziologik va biokimyoviy jarayonlarni real vaqt rejimida, aniq va noinvaziv tarzda tahlil qilish imkonini beradi. Bu texnologiyasi shifokorlarga nafaqat kasallikni aniqlash, balki uning bosqichi, tarqalishi va organizmdagi ta’sir doirasini ham baholash imkonini beradi. Ishda mazkur texnologiyasining ishlash prinsipi, uning tibbiy amaliyotdagi qo‘llanilishi, ilmiy tadqiqotlardagi o’rni hamda kelajakdagi istiqbollari batafsil yoritilgan. Kalit so’zlar: Pozitron Emissiya Tomografiyasi, kompyuter tomografiyasi, magnit-rezonans tomografiya, radiofarmatsevtik vosita, fotonlar, pozitron, 3D tasvir. Zamonaviy tibbiyotda aniq va erta tashxis qo‘yish uchun yuqori texnologiyalarga asoslangan tasvirlash usullari muhim ahamiyat kasb etadi. Shulardan biri PET texnologiyasidir. PET statik strukturalarni emas, balki tanadagi metabolik jarayonlarni tahlil qilishga imkon beradi, bu esa uni ko‘plab kasalliklarni, ayniqsa, saraton, nevrologik va yurak-qon tomir kasalliklarini aniqlashda bebaho vositaga aylantiradi. Pozitron emissiya tomografiyasi (PET) to'qimalar va organlarning metabolik yoki biokimyoviy funktsiyasini aniqlashga yordam beradigan ko'rish testidir. PET skanerlash odatdagi va atipik metabolik faollikni ko'rsatish uchun izlovchi deb ataladigan radioaktiv preparatdan foydalanadi. PET skanerlash ko'pincha kasallik kompyuter tomografiyasi (KT) va magnit-rezonans tomografiya (MRI) kabi boshqa ko'rish testlarida namoyon bo'lgunga qadar kasalliklarda kuzatuvchining atipik metabolizmini aniqlashi mumkin.Traser ko'pincha sizning qo'lingiz yoki qo'lingizdagi vena ichiga yuboriladi. Keyin kuzatuvchi tanangizning metabolik yoki biokimyoviy faolligi yuqori bo'lgan joylariga to'planadi. Bu ko'pincha kasallikning joylashishini https://scientific-jl.com 2 7 7 61-son_1-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali aniq ko'rsatadi. PET tasvirlari odatda KT yoki MRI bilan birlashtiriladi va PET-CT yoki PET-MRI skanerlari deb ataladi. 1-rasm. PET skanerlash jarayoni PET texnologiyasining ishlash prinsipi - PET tomografiya quyidagicha ishlaydi: - Maxsus tayyorlangan radioaktiv izotop (masalan, flor-18 bilan belgilangan glyukoza — FDG) bemorga yuboriladi. - Ushbu radioaktiv moddalar tanadagi faol metabolik faoliyat yuritayotgan joylarga to‘planadi. - Izotoplarning yemirilishi vaqtida pozitronlar ajraladi, ular elektronlar bilan to‘qnashganda annigilyatsiya ro‘y beradi va 511 keV energiyali ikkita qarama-qarshi gamma nurlanish hosil bo‘ladi. - Detektorlar bu nurlanishlarni qayd etadi va ularning asosida 3D tasvir hosil qilinadi. Pozitron Emissiya Tomografiyasi (PET) — bu organizmda sodir bo‘layotgan metabolik jarayonlarni aniqlash va ularni fazoviy tasvirga aylantirish imkonini beruvchi yadro tibbiyotining ilg‘or diagnostik usulidir. PETning asosiy ustunligi shundaki, u tanadagi kimyoviy o‘zgarishlarni aniqlay oladi, bu esa an'anaviy rentgen yoki kompyuter tomografiyasidan farq qiladi. PET tekshiruvining boshlanishida bemorga radiofarmatsevtik vosita yuboriladi. Eng ko‘p qo‘llaniladigani bu: 18F-FDG (fluorodeoksiglyukoza) — glyukozaning analogi bo‘lib, u organizmda energiya iste’moli yuqori bo‘lgan to‘qimalarga (ayniqsa, o‘smalarga) tezda yetib boradi. https://scientific-jl.com 2 7 8 61-son_1-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Boshqa izotoplar: 11C, 13N, 15O va boshqalar, turli tadqiqot maqsadlarida tanlanadi (masalan, miya, yurak yoki dopamin faolligi). Pozitron emissiyasi va annigilyatsiya jarayoni - organizmga kiritilgan izotoplarning radioaktiv yemirilishi (decay) natijasida pozitronlar (e⁺) ajraladi. Ushbu pozitronlar qisqa masofada yaqin atrofdagi elektronlar (e⁻) bilan to‘qnashadi. Bu to‘qnashuv annigilyatsiya deb ataladi, va uning natijasida ikkita 511 keV energiyaga ega bo‘lgan gamma fotonlar qarama-qarshi yo‘nalishda ajralib chiqadi. Bu gamma fotonlar PET skanerni tashkil qiluvchi detektorlar tomonidan bir vaqtning o‘zida aniqlanadi. Coincidence Detection (Uyg‘un signallarni aniqlash) - PET tizimi yuqori sezuvchanlikka ega halqa shaklidagi detektorlar bilan jihozlangan bo‘lib, ular coincidence detection tamoyiliga asoslanadi: ya'ni ikki gamma foton ayni vaqtda (bir necha nanosekund oralig‘ida) qarama-qarshi detektorlarga yetib kelganda, bu hodisa bir annigilyatsiya hodisasi sifatida qayd etiladi. Bunday o‘lchashlar juda ko‘p sonli holatlarda amalga oshiriladi va ular asosida to‘liq tasvir hosil qilinadi. 3D tasvirni rekonstruksiya qilish - Qayd etilgan gamma nurlari asosida, zamonaviy rekonstruksiya algoritmlari (masalan, Filtered Back Projection, OSEM – Ordered Subsets Expectation Maximization) yordamida bemorning tanasining metabolik faoliyati aks ettirilgan uch o‘lchamli tasvir (3D) shakllantiri