Bolalar tarbiyasida mumtoz adabiyot namunalarining ahamiyati

Аннотация

Mazkur maqolada mumtoz adabiyotimizda bolalar kitobxonligida muhim oʻrin tutgan ikki asar – “Kalila va Dimna” hamda Kaykovusning “Qobusnoma” asarlari hamda ularda qalamga olingan taʼlim va tarbiya bilan bogʻliq masalalar yoritilgan. Kalit soʻzlar: bolalar kitobxonligi, “Kalila va Dimna”, “Qobusnoma”, axloq, taʼlim, tarbiya Kirish X-XII asrlarda”Kalila va Dimna” Ibn al Muqaffa tarjimasi asosida suriya tiliga, yunon, slavyan, yaudiy va lotin tillaria tarjima qilinadi. Lotin Farzand tarbiyasi Sharq adabiyotida alohida tilidagi tarjima asarning boshqa Gʻarb tillariga tarjima oʻrin tutadi. Sharq maʼrifat maktabida “Kalila va qilinishiga asos boʻladi. Dimna”, “Toʻtinoma”, Yusuf Xos Hojibning S.Gʻaniyeva asarning rus tiliga tarjimasi “Qutadgʻu bilig”, Kaykovusning “Qobusnoma”, I.Y.Krachkovskiy va uning shogirdi T.P.Kuzmin Saʼdiy Sheroziyning “Guliston”, “Boʻston”, tomonidan amalga oshirilgani, asar Y.E.Bertels Rabgʻuziyning “Qisasi Rabgʻuziy”, Alisher soʻzboshisi bilan 1957-yilda nashr qilingani xaqida Navoiyning “Mahbub ul qulub”, “Xamsa” maʼlumot beradi [1. 3-4]. turkumidagi dostonlari qaʼtiga singdirilgan pand- Arab va suriya tiliga tarjimasidan soʻng nasihat tarzidagi hikmatlari, Xojaning “Gulzor”, Soʻfi Rudakiy tomonidan X asrda sheʼriy yoʻl bilan, XII Olloyorning “Sabot ul-ojizin” kabi durdona asarlarida asrda Nizomiddin Abul Maoliy Nasrulloh nasriy yoʻl inson maʼnaviyati, tarbiyasi, kamolot bosqichida bilan fors-tojik tiliga oʻgiradilar. muhim oʻrin tutuvchi didaktik hikoyatlar, purhikmat Husayn Voiz Koshifiy Husayn Boyqaro ifodalar oʻrin topganki, bu asarlar mutafakkirlarning topshirigʻi bilan fors tiliga qayta tarjima qilib, uni farzand tarbiyasiga beeʼtibor boʻlmaganini koʻrsatatdi. “Anvori Suhayliy” deb atagan boʻlsa, boburiy Bolalar adabiyotining fan sifatida shakllanishida Akbarshohning vaziri Abul Fazl bin Muborakshoh shubhasiz Sharq adabiyoti oʻlchovsiz taʼsirga ega. tomonidan “Anvori Suhayliy” til va uslub jihatdan qayta ishlanadi va soddalashtirilib” “Iyyori donish” Material va metodlar deb nomlanadi. XVI asrda bu asar fors tilidan turkiy tilga “Humoyunnoma” deb tarjima qilinadi va katta Ushbu maqolani yoritishda mumtoz shuhrat qozonadi. adabiyotning nodir namnulari boʻlgan “Kalila va XIX asrda Qozonda Gabdalgallam Fayzxon Dimna”, Kaykovusning “Qobusnoma” kabi oʻgli asarbchadan tatarchaga tarjima qiladi kitoblardan hamda S.Gʻaniyevaning “Abadiyatga “Kalila va Dimna” oʻzbek tiliga bir necha daxldor yodgorlik” nomli maqolasidan foydalanildi. marta tarjima qilingan. Asarning birinchi tarjimasi Maqola qiyosiy-tarixiy, analitik, sotsiologik tahlil XIII asrga toʻgʻri keladi. Asar tarjimoni Iftixoriddin metodlari bilan yoritildi. Muhammad Bakriy. XVIII asrda Mulla Temur tomonidan “Anvori Suxayliy” asosida qilingan tarjima Natijalar va ularning tahlili “Osori Imomiya” deb atalgan. XIX asrda Olloqulixon hukmronligi davrida Mulla Muhammad Niyoz tomonidan forschadan oʻzbekchaga tarjima qilinadi. “Kalila va Dimna” sharq didaktik adabiyotida 1898-yilda Almaiy tomonidan amalga oshirilgan oʻziga xos oʻringa ega, oʻzi kabi didaktik asarlarning tarjima xalq orasida koʻp shuhrat tutadi. Almaiy yaratilishiga asos boʻlgan mumtoz asar hisoblanadi. taijimasi qisqa muddat — 1901-1913-yillar ichida uch “Kalila va Dimna”ning tarjimoni atoqli adabiyotunos marta toshbosmada nashr etiladi. olima Suyima Gʻaniyevanin taʼkidlashicha, asar “Kalila va Dimna” tarixini chuqur bilgan va qadimgi hinf faylasuflari tomonidan yozilgan. Aslida tarjimalarini qiyoslab oʻrgangan olima S.Gʻaniyeva hind folklori asosida yaratilgan “Kalila va eron va ozarbayjon tarjimalariga asoslanib kitobni Dimna”ning “Panchatantra”,”Xitopadeshe”lar bilan oʻzbek kitobxonlariga taqdim qilgan. ildizi bir. “Kalila va Dimna” VI asrda Eron shohi Hind faylasufi Beydabo podshoh Anushiravon davrida Hindistondan Barzuya hakim Dobshalimga “Kalila va Dimna” asarini taqdim qiladi. tomonidan yashirincha keltirilgan boʻlib pahlaviy Asar qushlar va hayvonlar tilidan naql qilinadi. tiliga tarjima qilingan. Bu tarjima yoʻqolib ketgan, Mumtoz adabiyotda obrazlarning majoziy tarzda aks ammo paxlaviy tilidan suriya tiliga qilingan tarjima etishi ham shu asar bilan bogʻliq. nodir yodgorlik sifatilda saqlangan. “Kalila va Dimna” Iskandarga qarshi kurashgan Hind shohi abbosiylar xalifaligi davrida Ibn al Muqaffa Forek magʻlub boʻlgach, Iskandar podshoh qilib tomonidan arab tiliga tarjima qilingan va dunyo koʻtargan shohni Iskandar ketgach, taxtdan tushirgan xalqlariga ana shu tildagi tarjima tarqalgan. hindlar uning oʻrniga shahzoda Dobshalimni shoh yengil bolardi. Bu kitob kelajak asrlar uchun mendan qilib koʻtaradilar. Ammo Dobshalim oʻz xatti- yodgor bolib qolishini istar edim”. Beydabodan rozilik harakatlari bilan koʻpchilikning xafsalasini pir qiladi. berib bir yil muhlat soʻraydi, shoh yana gapini davom Shunda faylasuf Beydabo uni toʻgʻri yoʻlga solish ettirdi. uchun jonini xatarga qoʻyib unga taʼsir qiladigan “— Ey, Beydabo! Sen hamisha yuksak soʻzlar aytadi. aqling, yuksak