SOVET VA ZAMONAVIY OʻZBEK TILSHUNOSLIGIDA METODOLOGIYA MUAMMOSI

Аннотация

Sovet tuzumi kommunizm qurishning asoslaridan biri sifatida sovet xalqini moʻljal qildi. Sovet xalqi kommunizm davrida millatlar unifikatsiyasi natijasi boʻlishi lozim edi. Millatlar unifikatsiyasi tillar unifikatsiyasini taqozo etar edi. Tillar unifikatsiyasi esa SSSR xalqlari tillarining qurilishi jihatdan “bir xillashuvi”ni taqozo etar, barcha milliy tillarning qurilishi sunʼiy ravishda rus tili qurilishi qoliplariga solingan edi. Buning uchun milliy tilshunosliklar rus tilshunosligi metodologiyasi asos ish koʻrdi. Milliy tillarda rus tili xususiyatlari boʻrttirildi. Bu, ayniqsa, tillarning tipologik xususiyatlari namoyon boʻladigan fonetika va grammatikada yaqqol koʻzga tashlandi. Boshqa milliy respublikalar kabi Oʻzbekiston ham mustaqillikka erishgandan soʻng oʻzbek tilshunosligi ham milliylasha boshladi. Bu oʻzbek tili fonetik-grammatik qurilishning milliy talqin etilishida, sharq tasavvuf falsafasining lingvistik tadqiq metodologiyasi sifatida ilmiy muomalaga kirishida namoyon boʻldi. Tasavvuf falsafasidagi zot va tajalli kategoriyasi tilga sistema sifatida yondashuvda, oʻzbek tilida lison va nutqni farqlashda katta metodologik rol oʻynadi. Kalit soʻzlar: sovet tuzumi, kommunistik mafkura, sovet xalqi, millatlar unifikatsiyasi, tillar unifikatsiyasi, rus tili qoliplari, rus tilshunosligi, milliy tilshunoslik, metodologiya, lingvistik tadqiq metodologiyasi, fonetika, grammatika, tasavvuf falsafasi, zot, tajalli, subtansiya, aksidensiya, umumiylik, xususiylik, mohiyat, hodisa, tilga sistema sifatida yondashuv, lison, nutq OʻZBEK SOVET TILSHUNOSLIGIDA tadqiqotlarida bir xil metodologik asoslarga METODOLOGIYA MUAMMOSI. tayanilganligini koʻramiz [26]. Ilmiy tadqiqotlarda metodologiya masalasi, Oʻzbek sistemaviy tilshunosligida ham bir xil odatda, falsafada muhokama qilinadi. Xususiy metodologik tamoyillar asosida bajarilgan ishlarni fanlarda empirik tadqiqotchilar esa koʻpincha bu uchratish mumkin. Bu holat, ayniqsa, S.N.Ivanov, muammodan qochishadi. Holatni nazariyotchi H.Gʻ.Neʼmatov va ularning izdoshlari tadqiqotlarida tilshunos E.Koseriu lingvistikadagi nazariy va amaliy koʻzga tashlanadi. Biroq ularda yaxlit oʻzbek tilining tadqiqotlar orasidagi uzilishlar misolida quyidagicha emas, balki ayrim sathlarining sistemaviy xususiyati tavsiflagan edi: “tilshunoslik nazariyotchilari aniq til oʻz tavsifini topgan, xolos. dalillaridan kelib chiqishga kam eʼtibor bergani kabi Oʻtgan asrda oʻzbek tili rus tili qonuniyatlari empirik tilshunoslar ham til hodisalari tadqiqida asosida oʻrganilib keldi. Rus tilshunosligi metodologik falsafiy asoslar haqida oʻylamaydilar” [26, 6-7]. asos vazifasini oʻtadi. Shu boisdan metodologiya Bunday fikr oʻzbek tilshunosligida ham bir necha masalasi kun tartibiga chiqmadi. Maʼlumki, bir tilni marta aytilgan [11;3;26;10]. Uzoq yillar davomida boshqa tillar qolipi asosida oʻrganish har doim ham oʻzbek lingvistlarining metodologik masalalarga oʻzini oqlamagan. Ayniqsa, bu holat turli qurilishli murojaati, asosan, ishning kirish qismida marksizm- tillar haqida gap ketganda yaqqol namoyon boʻladi. leninizm taʼlimotidan olingan ayrim iqtiboslar bilan XX asrning 60-yillaridayoq ilgʻor tilshunoslar, cheklanar edi. Ularda ilgari surilgan gʻoyalar aslida jumladan, rus tilshunoslari bu metodologik asosning tadqiqotning mazmuni bilan bogʻlanmas edi. gʻayriilmiy va gʻayritabiiy ekanligini taʼkidlashgan Tadqiqot usuli esa borliqni dialektik talqin qilish deb edi. Buni S.N.Ivanov, V.Guzev, D.Nasilov tan olinardi. Ammo tadqiqotning oʻzi empirik tadqiqotlarida koʻramiz [11, 6-10]. tavsifdan nariga oʻtmas, tadqiqot va uning tayinlangan Kommunistik mafkura hukmronligi sharoitida metodologiyasi orasida uzilish vujudga kelar edi. oʻzbek tilshunoslari yuzaga kelgan mavjud holatni Metodologiya masalalariga alohida diqqat qilingan tanqid qilish huquqidan maʼnan mahrum edilar. Faqat nazariyotchilar ishlarida esa yuqorida E.Koseriu mustaqillik tufayli bu nuqsonlar ochib berila boshladi. taʼkidlagan nuqson boʻrtib turar edi. V.Solnsev, Bunda A.Hojiyev, A.Nurmonov, N.Mahmudov, A.Chikabova, P.Uorf, S.Ulman, E.Sepir, N.Chomskiy M.Mirtojiyev, Gʻ.Zikrillayev, Yo.Tojiyev, kabi tilshunoslarning asarlari – buning yorqin dalili R.Sayfullayeva kabi tilshunoslarning bildirgan fikrlari [26]. diqqatga sazovor [21; 29]. Oʻzbek tilshunosligi XX asr yevropa tilshunosligi qatʼiy bir dadillik bilan ushbu kamchilikdan qutulish yoʻllarini metodologik mezonlarga tayangan muayyan tillar axtardi. Sovet davlati va mafkurasi barbod boʻlgandan lingvistikasi bilan faxrlana olmaydi. Ayni soʻng Oʻzbekiston Respublikasining tajriba-tayanch tadqiqotlarda bir vaqtning oʻzida bir necha maktablarida 1998-99 oʻquv yilida sinalgan va bugun metodologik prinsip qoʻllangan. Bu jihatdan XIX asr taʼlim tizimiga joriy etilgan ona tili taʼlimi dasturi bu tilshunosligi birmuncha ijobiy holatda edi. Masalan, yoʻldagi dastlabki amaliy qadamlardan boʻldi. Bunga XIX asrda faoliyat koʻrsatgan A.Shleyxer, shu asosda amin boʻlish mumkin. Oʻtgan asrning 50