ОСОБЕННОСТИ ПОЯВЛЕНИЯ НАРОДНЫХ ЛОЖЕК

Аннотация

This article describes the peculiarities of the emergence of folk songs. Keyword: spoon, word chatter, jiri lullaby, jiri lullaby lyrical songs. ОСОБЕННОСТИ ПОЯВЛЕНИЯ НАРОДНЫХ ЛОЖЕК Аннотация. В этой статье рассказывается об особенностях возникновения народных песен. Ключевое слово: ложка, слово болтовня, колыбельная Jiri, колыбельная Jiri лирические песни. Qaysı bir xalıqtıń ádebiyatın alıp qarasaq ádebiyatta xalq qosıqları kórnekli orın iyeleydi. Biz dáslep “qosıq degen ne” degen sorawǵa juwap izleymiz. Qosıq – bul belgili tártipke túsken uyqası, ritmi bar emocional gáp. Xalıq qosıqlarınıń tiykarǵı tárbiyalıq áhmiyeti qosıqlar barlıq waqıtta adamnıń gózzallıqqa degen súyiwshiligin arttırıp, óziniń eń jaqsı ideaları menen xalıqqa estetikalıq tárbiya berip zawıq baǵıshlaydı. Qaraqalpaq xalqınıń ómir súriw dáwirinde joldas bolıp kiyatırǵan ruwhıy baylıǵınıń biri xalıq qosıqları bolıp esaplanadı. Bul ómir súriw dáwiriniń ishinde qaraqalpaq xalqı hár-qıylı esap- sansız qosıqlar dóretti. Ol xalıqlıq tilek hám talaplar, arzıw hám ármanlar kóz-qarasınan ósti, bayıdı, rawajlanıp otırdı. Qaraqalpaq xalqı óziniń kúndelikli ómir tirishiligine baylanıslı, atap aytqanda; diyxanshılıq, mal sharwashılıq, balıqshılıq, qus awlawshılıq hám taǵı basqa kásiplerine baylanıslı qosıqlar dóretti. Qaraqalpaqlardıń qosıqshılıq óneri haqqında. Sh.Wáliyxanov “Qaraqalpaqlar sahradaǵı birinshi shayırlar hám qosıqshılar” dep jazadı. Qosıqlar óziniń payda bolıwı jaǵınan 72 folklordıń eń eski, eń qádimgi janrlarınıń biri. Qosıq hár bir xalıqtıń ruwhıy baylıǵı. Xalıq qosıqları mazmunı, qurılısı, kórkemligi jaǵınan ápiwayılıǵı hám sulıwlıǵı jaǵınan ayrılıp turadı. “Qaraqalpaq xalqı óziniń qayǵılı kúnlerinde de, quwanıshlı kúnlerinde de qosıqsız, saz-sáwbetsiz, awızeki poeziyasız jasay almadı. Adamǵa ózi tuwılǵan kúnnen baslap, barqulla qosıq joldas boldı.” – dep jazadı N.Dawqaraev. Buǵan ápiwayı mısal: Adam anadan tuwılıp, dunyaǵa kelgeninen baslap, onı sol ananıń “Besik jırı” kútip aladı. Sonnan baslap sol adamnıń balalıq dáwirinde, jaslıq shaǵında, onıń miynetke qatnasında, ulıwma barlıq bir pútin ómirinde qosıq onıń menen ayrılmas joldas boladı. Adamnıń ómiri qanshelli bay mazmunǵa iye bolsa, xalıq qosıqlarıda sonshelli dárejede joqarı bay mazmunǵa kóteriledi. Óytkeni qosıq sóz tvorchestvosı – adam ómiriniń obraz iskusstvosındaǵı kórinisi. Adamlar klaslıq jámiyette qıyın ómirin ráhátlirek, awır miynetin jeńilirek etiwge árman etip, gúres júrgizgen. Kópshilik usı xalıq ármanları xalıq qosıqları arqalı berilip otıradı. Xalıq qosıqları óziniń tematikası, mazmunı jaǵınan oǵada bay, úlken janr. Qaraqalpaq xalqınıń ishinde bolıp, onıń folklorı menen qızıqsınǵan kóp ǵana rus ilimpazları da, atap aytqanda N.Karazın, A.Dibaev, A.I.Belyayev, N.A.Baskakov hám taǵı basqalar xalıqtıń qosıqqa, saz-sáwbetke bolǵan ıqlasın, talantın, joqarı bahalaǵan. 1903-jılı Belyayev qaraqalpaqlar arasına kelip, folklordı jıynaw hám izertlew boyınsha jumıslar júrgizedi. Sonda xalıqtıń qosıqshılıǵın “Qaraqalpaqlar dala búlbilleri” dep tastıyqlaydı. Ol Tórtkulde, Qipshaqta, Shımbayda, Nókiste, Qońıratta bolıp, kóp ǵana “Shejire”, “Shıńǵıs xan haqqında ertek”, “Edige hám Toqtamıs haqqında ertek” qusaǵan xalıq qosıqların awızdan jazıp aladı hám 1917-jılı “Shejireni” Ashxabadta rus hám qaraqalpaq tilinde bastırıp shıǵaradı. 1926-1927-jıllardan baslap Qaraqalpaqstan territoryasında rus ilimpazı N.A. Baskakovtıń basshılıǵında, 1930-jılı CCCR Ílimler akademiyasınıń xabarshı aǵzası S.E.Malovtıń basshılıǵında, 1933-1938-jılları professor N.A. Baskakov qaytadan ekspediciya shólkemlestirdi. Bul saparı xalıq qosıqları burınǵıdan da kóp jıynaldı. N.A. Baskakov awızdan jazıp alınǵan xalıq qosıqlarınıń barlıq túrlerin óziniń 1951-jılı Moskvada shıqqan “Qaraqalpaq tili” kitabınıń I-tomına dialektologiyalıq materyallar sıpatında kirgizdi. Qaraqalpaqstanlı ilimpazlar Q.Ayımbetov, N.Dawqaraev, K.Ubaydullaev, O.Kojurov, I.Saǵitov, N.Japaqov, Á.Shamuratov, K.Berdimuratovlar tárepinen xalıq qosıqları aktiv jıynaldı. 1959-jılı avtonom respublikamızdan Ózbekstan Ílimler Akademiyasınıń qaraqalpaq filialınıń ashılıwı xalqımızdıń mádeniy ómirinde úlken waqıya boldı. Ondaǵı folklor sektorı ilimiy kadrlar menen tolıqtırılıp, endi xalıq qosıqları hár jılı professor Q.Maqsetov basshılıǵında 73 shólkemlestirilgen folklorlıq ekspediciyalarda kóplep jıynaldı. Endi qaraqalpaq xalıq qosıqları folklordıń úlken janırı sıpatında bir neshshe ilimiy izertlewlerdiń obyektine aylanadı.