ИСТОРИЯ РАЗВИТИЯ ПАТЕНТНОГО ПРАВА

Аннотация

In this article, we briefly touch upon the concept of patent law, the history of patent law development, the protection of patent law in our national legislation, and the problems of patent law. Key words: patent, utility model, Venice patent law, World Intellectual Property Organization, patent fund. ИСТОРИЯ РАЗВИТИЯ ПАТЕНТНОГО ПРАВА Аннотация. В данной статье мы кратко затрагиваем понятие патентного права, историю развития патентного права, защиту патентного права в нашем национальном законодательстве, а также проблемы патентного права. Ключевые слова: патент, полезная модель, патентное право Венеции, Всемирная организация интеллектуальной собственности, патентный фонд. Patent (lotincha: patents – ochiq, aniq, ravshan) – texnik echim yoki ixtironing davlat tomonidan etirof etilganligini va ixtirochining o’z ixtirosiga olgan mutloq huquqini tasdiqlovchi hujjat. U odatda ixtirochining, foydali model, sanoat namunasi va o’simliklarning yangi navi yoki hayvonlarning yangi zoti muallifning o’z ixtirosini oshkor qilish evaziga davlat tomonidan huquqiy himoya berilishini kafolatlovchi hujjat sanaladi. Patent bu kashfiyot yoki biror yangilik, ishlab chiqarish uskunasi namunasi kabi biror-bir narsaga bo’lgan muallifning mutloq huquqini tasdiqlovchi hujjat bo’lib, uning asosiy vazifasi muallifning huquqini himoya qilishdir. Patent huquqi islom huquqshunosligida ham tan olinadi va himoya qilinadi.[1] Patentlarning eng qadimgi shakli (mil.avvalgi 500 yillarda) Yunonistonning Sibaris shahrida mavjud bo’lgan bo’lib, oshpazlar yangi taom turlari uchun 1 yillik monopliya olishgan. Patent huquqi tarixi o’rta asrlarning oxirlarida paydo bo’lgan ixtirolarga berilgan imtiyozlardan boshlanadi. Sanoat jadal rivojlaniyotgan davrda insonlar ixtiro qilishdan tuxtamas edi. Va shunday qilib, dunyoda birinchi ixtiroga patent 1421-yilda Florenciya shahar mahkamasi tamonidan kemaning burilish kranini ixtiro qilgan Filippo Brunelleski nomiga berilgan. Arxitektorning ushbu ixtirosiga patent berish tog’risidagi qaror 1421-yil 9-iyunda qabul qilingan bo’lib patent huquqi tarixidagi ilk normativ hujjat sanaladi.[2] 3 37 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Buyuk Britaniyaning eng qadimgi patenti 1449-yilda Genrix VI tomonidan Flamandlik Jonga Iton kolledjining rangli oynalarini ishlab chiqarishni o’ylab topgani uchun berilgan.[3] Zamonaviy talqindagi patent so’zi Venetsiya Respublikasida 1474-yilda paydo bo’lgan. Venetsiya Senati intellektual mulk tushunchasini aks ettiruvchi va ixtirochilar huquqlarini himoya qilishning muhumligini ko’rsatuvchi birinchi patent qonunini yaratdi. Bu qonun ixtirochining huquqlaridan huquqlaridan tashqari, rag’batlantirish mexanizmi, huquq buzilganlik uchun kompensatsiya va muhofaza muddati kabi muhim masalalarni o’z ichiga oladi. Venetsiya qonuni zamonaviy xalqaro patent nizomlarining asosi sifatida tilga olinadi. XVII -XVIII asr Evropaning boshqa davlatlari Venetsiya modelini qabul qila boshlaydilar. Biroq, bu davrda patentlar odatda toj yoki hukumat tomonidan shaxsiy imtiyozlar sifatida berilgan. XIX asr Sanoat inqilobi ta’siri bilan patent tizimlari ko’proq ahamiyatga ega bo’ldi. Ko’pgina mamalakatlar o’zlarining patent qonunlarini yaratdilar va patent idoralarini tashkil etdilar. Intellektual mulk huquqlarining himoyasi masalasi ilk bor ixtirochilarning 1873-yildagi Venada o’tkazilgan Ixtirolarning Xalqaro ko’rgazmasiga qatnashishdan bosh tortishi oqibatida global masalaga aylandi. Shu asnoda 1883-yilda davlatlararo intellektual mulk huquqlari muhofazasi bo’yicha birinchi xalqaro shartnoma Sanoat mulki muhofazasi tog’risidagi Parij Konventsiyasi qabul qilindi va biroz vaqt o’tgach 1886-yilda mualliflik huquqi sohasida Badiiy va san’at asarlari muhofazasi tog’risidagi Bern Konventsiyasi imzolandi. 1893-yilda Parij va Bern Konventsiyalari asosida Intellektual mulk muhofazasi bo’yicha ilk tashkilot Xalqaro Byuro tuzildi. 1967-yilda esa Intellektual mulk muhofazasi bo’yicha Xalqaro Byuro Butunjahon Intelektual Mulk Tashkiloti (WIPO) ga aylantirildi.[4] Bugungi kunda texnologik o’zgarishlar bilan biotexnologiya, dasturiy ta’minot va boshqa sohalarda patent masalalari murakkablashdi. Xalqaro hamkorlik va standartlar patent huquqini jahon miqyosida yanada samaraliroq joriy etish imkonini beradi. Ushbu jarayon davomida patent huquqi ham milliy darajada, ham xalqaro platformalarda doimiy ravishda qayta ko’rib chiqilib, yangilanib turiladi. Mamlakatimizda patentlar bilan ishlash hali rivojlanmagan. Boshqa mamlakatlar kompaniyalari patentlar bilan faol ishlamoqda – ular sotib olish va sotish, patent havzalarini yaratish, kompaniyaning kapitallashuvida patentlar va savdo belgilaridan foydalanish, shuningdek, o’z mahsulotlarini bazorlarga olib chiqish yoki tashqi bazorlarda tovarlar va xizmatlar bilan bilvosita raqobatlashish borosida jadal foliyat yurutmoqda. AQSh hatto biznes usullari va “soft” ni ham patentlamoqda.[5] M