ПРОСВЕТИТЕЛЬСКОЕ ЗНАЧЕНИЕ ПРОИЗВЕДЕНИЙ ПОЭТА БЕРДАКА И МЕСТО ОПЕРЫ «ХАЛЫК УШИН» НА ТЕАТРАЛЬНОЙ СЦЕНЕ

Аннотация

The article talks about the life and work of the son of the classic Karakalpak poet Berdok Ghargabay, the place and importance of the opera "Khaliq Ushin" dedicated to the work of the poet. Key words: Classical, poet, folk, historical, opera. ПРОСВЕТИТЕЛЬСКОЕ ЗНАЧЕНИЕ ПРОИЗВЕДЕНИЙ ПОЭТА БЕРДАКА И МЕСТО ОПЕРЫ «ХАЛЫК УШИН» НА ТЕАТРАЛЬНОЙ СЦЕНЕ Аннотация. В статье рассказывается о жизни и творчестве сына классика каракалпакского поэта Бердока Гаргабая, месте и значении оперы «Халик Ушин», посвященной творчеству поэта. Ключевые слова: Классика, поэт, народная, историческая, опера. Berdaq Ǵarǵabay uli óziniń jetpis jildan aslam ómiri dawaminda Qaraqalpaq ádebiyati ǵáziynesin kóp ǵana teńi-tayı joq ájayip lirikaliq hám epikaliq shiǵarmalar menen bayitti. Berdaq (haqiyqiy ati Berdimurat Ǵarǵabay uli) 1827-jili Moynaq rayoninda tuwilǵan. Dáslep awilliq mektepte, keyin ala medresede bilim aladi. Alisher Nawayi, Fizuliy, Maqtumquli hám basqa qaraqalpaq shayiri Kúnxoja shiǵarmalarin, tariyx, xaliq awizeki dóretpelerin jaqsi bilgen hám tereń úyrengen. Berdaqtiń lirikaliq qosiqlarinda hám dástanlarinda Qaraqalpaq xalqiniń XIX ásirdegi turmis tárizi óz sáwleleniwin tapqan. Ol óz dáwiri waqiyalarina, sotsialliq múnásibetlerge keskin piker bildirgen shayir esaplanadi. Shiǵarmalarinda teńlik, ádalat, Watanǵa muxabbat idealari ilgeri súriledi. Berdaq shayirdiń miynetkesh xaliq turmisina arnap “Bolǵan emes”, “Saliq”, “Biyil”, “O’mirim” siyaqli qosiqlarinda óz sáwleleniwin tapqan. Shayir shiǵarmalari arqalı XIX ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatin tematikaliq, janrliq, kórkemlik jaqtan bayitti. Shayirdiń haqiyqat ushin miynetkesh xaliqtiń baxti hám keleshegi ushin pidayi gúreslerin árman etedi. Máselen, “Xaliq ushin”, “Maǵan kerek” hám basqa da qosiqlarin jazip qaldirǵan. Tariyxiy temada “Amangeldi”, “Aydosbiy”, “Ernazarbiy” shiǵarmalarinda xaliq qáhármanlarin táriypleydi. Berdaq shayirdiń qosiqlari xaliq súyip oqiydi hám ol máńgi jasaydi. Shayirdiń shiǵarmalariniń hár túrliligi, shiǵarmalardiń idealiq hám kórkemlik jaqtan joqariliǵi menen 1 16 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Qaraqalpaq ádebiyati tariyxinda salmaqli orin iyeleydi. Oniń kóplegen shiǵarmalari ózbek hám basqa tillerge awdarma islegen. 1998-jili Berdaq Ǵarǵabay uliniń 170 jilliǵi Respublikamiz boylap keńnen belgilendi. Nókis qalasinda shayirdiń atina arnap Berdaq atindaǵi Qaraqalpaq mámleketlik akademiyaliq muzikali teatri hám kóshe atlari qoyilǵan. XIX ásirde jasap dóretiwshilik etken ulli aǵartiwshi shayir Berdaq eli-xalqina, keleshek áwladlarǵa ózinen biybaha miyras qaldirǵan tariyxiy tulǵalardiń biri bolip tabiladi. Ol óz dáwirinde hár qanday zorliq-zombiliqlarǵa qarsi turip, jámiyettegi jaman illetlerdi áshkaralap, xaliqti awizbirshilikli, márt boliwǵa shaqirdi. Aǵartiwshiliqqa, ásirese, jetkinshek áwladtiń bilim aliwi ushin Allataala bergen ótkir tili, zawiqli qosiǵi, shireli sózi menen bar kúsh-jigerin jumsaydi. Bul oniń pútkil poeziyaliq miynetlerinde óz sáwleleniwin tapqan. Elimiz ǵárezsizlikke eriskennen keyin mádeniyat hám kórkem óner tarawina ayriqsha itibar qaratilip kelinbekte. Búgingi kúnde teatrlarimizda operaliq shiǵarmalar sahnalastirilmaqta. Atap aytqanda, birinshi qarakalpaq oprasi “Ájiniyaz”, “Tumaris”, “Gúlayim” shiǵarmalari saxnalastirildi. Berdaq atindaǵi Qaraqalpaq mámleketlik akademiyaliq muzikali teatri óziniń 98- máwsimin Ózbekstan hám Qaraqalpaqstanǵa xizmet kórsetken kórkem óner ǵayratkeri, Berdaq atindaǵi mámleketlik siyliqtiń laureati Q.Zaretdinovtiń “Xaliq ushin” operasi menen ashti. Opera eń dáslep XVI ásir aqirinda Italiyada payda bolǵan. Opera - latinsha sóz bolip miynet ónimi, shiǵarma degen mánisti bildiredi. Opera qosimsha (sintetik) janr bolip, ózinde bir neshe kórkem óner túrlerin jámlegen bolip, onda dramaturgiya, muzika, súwretlew óneri hám ayaq oyin túrleri pútin saxnaliq potceske baylanisadi. Biraq muzika olar arasinda jetekshi orin iyeleydi. Máwsimniń ashiliwinda Qaraqalpaqstan Respublikasi Mádeniyat ministri B.Temirbaev, teatr direktori A.Nietullaev Qaraqalpaqstan kórkem óner ǵayratkeri, Berdaq atindaǵi mámleketlik siyliqtiń laureati Q.Zaretdinov hám Ózbekstanda xizmet kórsetken artist, Qaraqalpaqstan xaliq artisti Ó.Qosimbetovlar shiǵip sóylep, kelgen miymanlardi máwsimniń ashiliwi menen qizǵin qutliqladi. Spektakl Qaraqalpaq klassik shayiri Berdaq Ǵarǵabay uliniń ómiri hám dóretiwshiliginge baǵishlanǵan bolip, libretto avtori Qaraqalpaqstan xaliq shayiri Keńesbay Karimov, saxnalastiriǵan rejissyor Marqabay Úsenov, operaniń muzikaliq jaqtan basshisi dirijori Ózbekstan hám Qaraqalpaqstanǵa xizmet kórsetken kórkem óner ǵayratkeri, Berdaq atindaǵi mámleketlik siyliqtiń laureati Q.Zaretdinov, baletmeysteri Ózbekstan xaliq artisti A.Sharipov, tiykarǵi rollerdi Berdaq -N.Muxammediyarov, Qulmurat shayir A.Ashirov, Húrliman - Ózbekstan hám Qaraqalpaqstanǵa xizmet kórsetken artist E.Aytniyazova, Biybitxan - Ózbekstan hám Qaraqalpaqs