Устемиров Алишер Актам ўғли

Аннотация

This article outlines the types of fixed assets at manufacturing enterprises, the procedures for their acquisition, recognition in accounting, reflection in accounting policies, recording through relevant accounting entries, and presentation in the corresponding indicators of financial statements. Keywords: Types of fixed assets, accounting policy, financial statement indicators, recording relevant accounting entries, depreciation calculation of fixed assets, and types of depreciation. КИРИШ Бугунги кунда глобаллашув жараёнлари ва халқаро ҳамкорликнинг кенгайиши натижасида молиявий ҳисоботнинг шаффофлиги, солиштириш мумкинлиги ва ишончлилигига бўлган талаб ортиб бормоқда. Ўзбекистон Республикасининг «Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида»ги Қонунинг 3-моддаси бухгалтерия ҳисобининг асосий принциплари [1] да бу борасида такидлаб ўтилган. Айниқса, ишлаб чиқариш соҳасидаги корхоналарнинг молиявий аҳволини тўғри ва ҳаққоний акс эттиришда асосий воситалар ҳисоби муҳим ўрин тутади. Асосий воситалар корхонанинг моддий-техник базасини ташкил этади ва унинг ишлаб чиқариш салоҳиятини белгилайди. Шу боис, ушбу активларнинг баҳолаши, эскиришини ҳисоблаш, қайта баҳолаш ва ҳисобдан чиқариш каби жараёнлар аниқ ва халқаро талабларга мувофиқ юритилиши зарур. “RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 12-SON | 2025 WWW.INFOCOM.UZ 150 Бу борада Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 24 февралда ПҚ-4611-сон “Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларига ўтиш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги Қарори [2] қабул қилинган. Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартлари (МҲХС) асосида юритилган ҳисоб сиёсати нафақат ички молиявий бошқарувни такомиллаштиради, балки хорижий инвесторлар ва ташқи молиявий манбалар билан ҳамкорликни ривожлантиришда муҳим омил бўлади. Айниқса, МҲХСнинг IAS 16 – “Асосий воситалар” стандарти корхоналарга асосий воситаларни ҳисобга олиш, баҳолаш ва ҳисобдан чиқаришда ягона ёндашувни таъминлайди. Ушбу тадқиқотнинг мақсади — ишлаб чиқариш корхоналарида асосий воситалар ҳисобини халқаро стандартлар талаблари асосида таҳлил қилиш, амалдаги муаммоларни аниқлаш ва уларни бартараф этишга қаратилган таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқишдан иборатдир. АДАБИЁТЛАР ТАҲЛИЛИ Ушбу тадқиқотни ёзиш давомида кўплаб адабиётларга, олимларнинг илмий иш ва изланишларига, шунингдек интернет материалларига мурожатлар килинди. Aсосий воситаларни ҳисобга олишда асосий масалалар бўлиб активларни тан олиш, уларнинг баланс қийматини аниқлаш ва улар бўйича ескириш харажатларини ва қадрсизланиш бўйича зарарларни тан олиш ҳисобланади [3]. Бухгалтерия ҳисоби тизимини молиявий ҳисоботни халқаро стандартларидан фойдаланган ҳолда такомиллаштиришда ҳар хил муаммолар келиб чиқмоқда. Шундай муаммолардан бири бу асосий воситаларнинг бошлағич қийматини аниқлаш бўлиб ҳисобланади. Чунки асосий воситаларнинг бошланғич қийматини тўғри аниқланиши, уларни солиққа тортиш методикасига ҳам таъсир қилади [4]. “Ташкилот томонидан асосий восита сифатида қабул қилингандан сўнг, у тарихий қиймати бўйича ҳисобга олинади. Бошланғич қиймат асосий воситаларни корхонага олиш усулидан келиб чиқиб шакллантирилади” [5]. С.Н. Ташназаров 16-IAS “Property, Plant and Equipment” номли стандартнинг номланишини асосий восита эмас, балки “Мулк (ер), бино, машина ва асбоб-ускуналар” деб тарижа қилган. Муаллифнинг “Ҳар бир корхона ўзининг ҳисоб сиёсатида бир даврдан ортиқ хизмат қиладиган ишлаб чиқариш, хизмат кўрсатиш ёки маъмурий бошқарув жараёнида фойдаланадиган “мулк: ер, бино, машина ва асбобускуналар” таркибини стандарт талабларидан келиб чиқиб мустақил белгилашлари керак, деб ўйлаймиз” [6] деган фикрларни билдириб ўтган. WWW.INFOCOM.UZ “RAQAMLI IQTI SODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 12-SON | 2025 151 МЕТОДОЛОГИЯ Ушбу тадқиқотнинг мақсади ишлаб чиқариш корхоналарида асосий воситалар ҳисобини халқаро стандартлар асосида такомиллаштириш, уларнинг бухгалтерия ҳисобида тўғри акс еттирилиши, молиявий ҳисоботда ишончли ифодаланиши, ҳисоб сиёсатидаги акс еттирилиш тартибини аниқлаш ҳамда халқаро стандартлар талабларига мувофиқ такомиллашув йўналишларини белгилашдан иборат. Тадқиқотда шунингдек, таҳлил ва синтез усули, таққослаш усули, статистик таҳлил усули, мантиқий таҳлил усули, меъёрий-ҳуқуқий таҳлилардан фойдаланилди. МУҲОКАМА ВА НАТИЖАЛАР Асосий воситалар – бу қуйидаги мезонларга жавоб берадиган моддий активлардир: - маҳсулотларни ишлаб чиқариш ёки етказиб бериш, ёки хизматлар кўрсатиш, ёки бошқа томонларга ижарага бериш, ёки маъмурий мақсадалрда фойдаланиш учун сақланадиган; - бир даврдан ортиқ муддат давомида фойдаланиши кутиладиган асосий воситалар объектининг бошланғич қиймати қуйидаги мезонлар бажарилганда актив сифатида тан олинади. Ишлаб чиқариш корхоналарида бугунги кунда иқтсодиёнииг асоси бўлиб ҳисобланади. Ишлаб чикариш корхонаси асосан ўзининг биноси, ускунаси, хом ашёси, ишчи кучи ўзида мавжуд бўлса, унинг келгуси давр ривожи учун катта ахамяти мавжуд. Бундан кўриниб турибдики ишлаб чикариш корхоналарида асосий воситалар юкори уринда туради. Асосий воситалар тарк