ЯШИРИН ИҚТИСОДИЁТНИ МАМЛАКАТИМИЗ ИҚТИСОДИЁТИГА ТАЪСИРИ Топилдиев Сохибжон Рахимжонович

Аннотация

This article highlights the reduction of the underground economy, illegal (secret, hidden), unaccounted for, unregistered and informal economic activities in our country. At the same time, it is proposed to put into practice the mechanisms for fulfilling the tasks defined in the "Uzbekistan-2030" strategy, and ways to improve the modern system that meets the requirements of the present time. Key words: Strategy, shadow, legal, illegal, official, unofficial, confidential, statistics, economy, property, business, tax, value, income, monetary, technological, coefficient, law, obligation, privilege, transaction. КИРИШ Қонуний равишда қайд этилган ҳуқуқларга эга бўлган алмашувнинг юқори даражадаги трансакция харажатлари ҳамма вақт ҳам энг самарали мулкдорларга мулкчиликнинг зарур ҳуқуқларига эгалик қилиш имконини бермайди. Бу ҳол алмашув умуман содир бўлмаётганлигини ва иқтисодий агентлар мулкчилик таркиби нооптималлигича қолишига рози бўлганлигини англатмайди. Аксинча, иқтисодий агентларнинг муқобил қарорни қидириши мулкчилик ҳуқуқларини тафсирлашга ва улар билан хуфёна, яъни давлатнинг иштирокисиз, алмашишни ташкил қилишга уриниши кўринишида амалга оширилади. Ўзбекистон Республикаси Презмиденти Ш.М.Мирзиёев “Бир нарсани аниқ тушунишимиз зарур. Яширин иқтисодиёт, авваламбор, тўғри ишлаётган тадбиркорлар фаолиятига катта тўсиқ бўляпти. Бугун кунда интизомли тадбиркорлар: „Қани адолатли рақобат?“, деган ҳақли эътирозини билдиряпти” деб таъкиди. Ўзбекистонда яширин иқтисодиётни қисқартириш учун Иқтисодий жиноятларга қарши курашиш департаменти таҳлил, тезкор-қидирув, тафтиш ва ўзи тергов қиладиган идорага айланиши мақсадга мувофиқ. Мамлакатимизда яширин иқтисодиёт даражасини пасайтириш, тадбиркорлик фаолиятини юритиш учун, шу жумладан тартибга солиш ва маъмурий юкни камайтириш ҳисобига тенг рақобат шароитларини яратиш, солиқ қонунчилиги талабларига риоя қилиш тартиб-таомилларини автоматлаштириш ва унинг тартибини соддалаштириш зарур. АДАБИЁТЛАР ТАҲИЛИ “RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 1 0-SON WWW.INFOCOM.UZ 534 Яширин иқтисодиётнинг шаклланиши инсоният жамиятида бошқаруви, уни аниқ ҳисоблаш усуллари тўғрисида хорижий олимлардан C.Лиззери яширин иқтисодиётни назоратга олишни (1979) [5], Ж.К.Ҳюн яширин иқтисодиётни ҳалқаро таққослашни(1998) [6], Е.A. Давид Гилес яширин иқтисодиётни моделлаштиришни ва яширин иқтисодиётни номалум миқдорларини тўғрисида (1999) [7] илмий тадқиқотлар олиб боришган. Яширин операцияларни нақд пулсиз ҳисоб-китоблар орқали амалга ошириш,билвосита усуллардан фойдаланиб, битта интеграллашган кўрсаткич ёрдамида яширин иқтисодиёт ҳажмини аниқлаш бўйича МДҲ давлатлари олимларидан М.И.Николайева, A.Ю.Шевяков яширин иқтисодиётни методлари ва таҳлилларини (1987) [8], A.М.Блум, М.Л.Шрестра ЯИМ ва қайд этилмаган кўрсаткичларни (2000) [9], Ю.В.Латов, С.Н.Ковалев яширин иқтисодиётни (2006) [10], А.В.Костин яширин иқтисодиётни моделлаштиришни (2014) [11], Е.В.Соколовская солиқ тушумларини тартибга солишда яширин иқтисодиётни бахолашни (2015) [12] тўғрисида илмий тадқиқотлар олиб боришган. Ўзбекистонлик олимлардан яширин иқтисодиётни сабаб ва оқибатларини, унга қарши кўрашиш йўлларини Ўзбекистонда бартараф этиш йўлларини Абулқосимов Х.П. (2019) [13], хуфёна иқтисодиёт ва иқтисодий хавфсизликни Расулев А.Ф. (2004) [17], яширин иқтисодиётни баҳолаш ва муаммоларини Топилдиев С.Р. (2022) [15] илмий тадқиқотлар олиб боришган. Ушбу келтириб ўтилган тадқиқот ишларида ҳар бир давлатнинг ўзига хос хусусияти, бошқарувидан ва иқтисодиётининг шаклидан келиб чиққан ҳолда яширин иқтисодиётнинг турлари уларни ҳисоблаш усулларидан фойдаланилган ва такомиллаштирилган бўлиб, уларни Ўзбекистон иқтисодиётида қўллаш ҳамда яширин иқтисодиётни қисқартиришда асос бўлсада, тўғридан-тўғри қўллаш имкониятини бермаганлиги боис, ушбу танланган мавзу доирасида илмий тадқиқот олиб боришни тақазо этади. МЕТОДОЛОГИЯ Мақоланинг методологияси илмий ва тобора оммалашиб бораётган манбаларни таҳлил қилишдан бошлаб, тарихийлик, танқидий, қиёсий, мантиқий таҳлил, кетма-кетлик, холислик тамойиллари, республика янги иқтисодий сиёсатда изчиллик билан олиб борилаётган ислоҳотлар, монографик кузатув, иқтисодий-статистик таҳлил, гуруҳлaш бўйича иқтисодий тажрибаларни амалиётга жорий этиш бўйича олиб борган илмий тадқиқотлар асосида ёритилган. МУҲОКАМА ВА НАТИЖАЛАР Яширин иқтисодиёт, хуфия иқтисодиёт — иштирокчилар томонидан ошкора олиб борилмайдиган, давлат ва жамият томонидан назорат WWW.INFOCOM.UZ “RAQA MLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 10-SON 535 қилинмайдиган, солиқлар тўланмайдиган, расмий давлат статистикасида қайд этилмайдиган иқтисодий жараёнлар, иқтисодий фаолият турлари. Яширин иқтисодиёт ошкора пайқаб бўлмайдиган товарлар ва хизматларни ишлаб чиқариш, тақсимлаш, айирбошлаш, истеъмол жараёнлари — иқтисодий муносабатлар бўлиб, унинг негизида айрим кишилар ёки кишилар гуруҳи манфаатлари ётади. Яширин иқтисодиёт дунёнинг деярли ҳамма мамлакатларида мавжуд. Яширин иқтисодиёт мураккаб кўп босқичли ҳодиса, унинг тур ва шакллар