ИСТОРИЧЕСКИЕ ИСТОЧНИКИ И ЛЕГЕНДЫ О КАРАКАЛПАКСКОЙ НАРОДНОЙ МУЗЫКЕ

Аннотация

The thesis tells about the history of the origin of Karakalpak folk melodies and the educational significance of their content for the younger generation. Key word: Bakshi, dutor, history, Upson, melody, music, spoon, spoon text. ИСТОРИЧЕСКИЕ ИСТОЧНИКИ И ЛЕГЕНДЫ О КАРАКАЛПАКСКОЙ НАРОДНОЙ МУЗЫКЕ Аннотация. В этом тезисе рассказывается об истории происхождения каракалпакских народных мелодий и воспитательном значении их содержания для подрастающего поколения. Ключевое слово: Бахши, дутор, история, Апсона, мелодия, музыка, ложка, текст ложки. Kóplegen namalar tariyxta bolǵan waqıyalar menen de ataladı. Ayırım namalardıń payda bolıwı jóninde, xalıq namalarınıń kúshi jóninde, xalıq awzında tolıp otırǵan ańız áńgimeleri bar. Xalıq namaları xalıq ómirinde xalıqtıń ruwhıy azıǵı retinde úlken orın tutadı. «Xalıq naması», «Xalıq qosıǵı»-dep atalıp ketken kóplegen xalıq nama qosıqlarınıń dáslep álbette dóretiwshisi bir adam bolǵanı sózsiz. Ol baqsıma, sázendeme, yamasa ataqlı aytqısh qosıqshıma namanı dóretkeni menen, ol dóretken nama waqıttıń ótiwi menen birewden-birewge ótip bir qansha ózgeriske ushrawı, jańalanıwı kóbisi umıt bolıwıda múmkin bolǵanınday ol namanı dóretken baqsınıń yamasa sazendeniń atı umıtılıp kóplegen namalardıń atı sol sol namanıń qosıq teksti menen atalıp ketkeni málim. Kóplegen namalar sol namanı eń jaqsı atqarǵan baqsınıń atı menende atalıp ketken. 129 Qaraqalpaq xalqında jıraw-baqsı namalarınıń hár biriniń óz aldına atı bar. Sol aytqanday namanıń birinshi dóretiwshilerdiń atları, nama atları tariyx betlerine, xat júzine túspegenlikten kóbisi umıt boladı hám olardıń basqa at penen atalıwı sózsiz. Qaraqalpaq baqsılarınıń aytatuǵın shertetuǵın qosıq-namalarınıń payda bolıwı tuwralı maǵlıwmatlar, ańız áńgimelerdi xalqımızda kóplep ushratıwǵa boladı. «Adıńnan» naması. Bul qaraqalpaq xalıq namalarınıń ishindegi eń awır hám jaqsılarınıń biri. Sozımlı ırǵaqları menen basqa namalardan ayrılıp turadı. Ataqlı baqsılar dástanlardı aytqanda túnniń yarımında tıńlawshılardıń dıqqatın ózine awdarıw ushın usı namanı aytadı hámde sol dástannan keyingi juwmaqlawında da aytıladı. Bul Adıńnan naması ózine atqarıwshılardan xosh hawazlıqtı, keń lapızlıqtı talap etedi. Baqsılar dástanlardaǵı baslı qaharmanlardıń el, xalqı ushın bolǵan mehir-muxabbat haqqındaǵı, sonday-aq elin, jurtın jora-joldasların saǵınǵan qosıqlar, sáwgili yarına arnalǵan muxabbat sezimlerine tolı qosıq qatarların usı «Adıńnan namasına» salıp aytadı. Nama lirikalıq motivke qurılǵan. Bunnan basqada «Adıńnan» naması baqsılardıń óz-ara jarısında atqarılatuǵın belgili repertuarı bolıp, talay baqsılardı sınnan ótkeriwde baqsılardıń «Ólshew tası» bolıp yaǵınıy «Konkurs» repertuarı bolıp xızmet etken. Adıńnan namasın Jańabay palwan dóretken. Jańabay ózi palwan bolıw menen bir qatarda, jaqsı xosh hawaz qosıqshı, shayırshılıǵıda basım, zamanında belgili sázende de bolǵan. Kóplegen qosıq namaların dóretken (Aqsúngiúl, Qazı ishan taǵı basqa). Jańabay palwan shıǵarǵan «Adıńnan» qosıǵı Qıdırıp bardım Ermannıń kóshkine, Kóshki ústinde bir qız otır Sarıgúl, Ál uzatsam, álim etmas dástine, Tutay desem álleriniń bári gúl. Sarıgúl degenniń Ermannıń qızı, Shiyrinnen shekerdur sózlegen sózi, Jawdırap jan alwr ol qara kózi, Ópey desem lábleriniń bári gúl. «Aqsúngúl» naması. Aqsúngúl naması bulda Jańabay palwan dóretken xalıq qosıǵı bolıp yaǵınıy xalıq qosıǵına aynalıp ketken qosıq. Qońıratlı qazayaqlı ruwınıń ataqlı aqsaqalı «Xojamurat aqsaqal»-degen kisi Jańabay palwannıń xosh hawaz qosıqshı hám shayırshılıǵı bar ekenligin bilip qızı Aqsúngilge arnap qosıq shıǵarıwdı, Jańabaydı úyine shaqırıp soraǵanda-Jańabay palwan Aqsúngúlge arnap «Aqsúngúl» qosıǵın namasın dóteken. (shıǵarǵan) 130 Aqsúngil deydiler seniń atıńdı, Qazayaqlı-deydi haslı zatıńdı, Altınǵa qaplayın aytqan gápińdi, Múbárek jamalıń kórdim Aqsúngil. Aqsúngúldiń oń jaǵında oshaǵı, Selkildeydi túrmesiniń shashaǵı, Mıń tillaǵa arzan deydi qushaǵı, Múbárek jamalıń kórdim Aqsúngil. «Ala qayıs» naması. Xalıq awızında saqlanıp kiyatırǵan ańızlarǵa qaraǵanda Xiua xanı barlıq baqsılardı jıynap, olardı jarıstırǵan eken. Sol jarısqa Qaraqalpaqtan Axımbet baqsınıda aldırtıptı. Jıynalǵan baqsılar xandı maqtap kóterińki lapız benen onıń sawlatların jırlaptı. Axımbette xandı maqtap qosıq aytqan. Onıń xosh hawazına, lapızına sıńǵırlaǵan hawazına hámme tań qalısqan eken. Keterinde xan hámme baqsını sarpaylaǵan. Axımbet baqsıǵa er-turmanı kelisken, ala qayıs júwenli at sawǵa etipti. Sonda baqsı duwtarın qolına alıp -«Ala qayıs» namasın alıp jiberipti degen gáp bar. «Alaqayıs» naması «Muxalles» ritminde (usılında) Muxammes» namaları 7/I takt ólsheminde jazılǵan boladı. Bul ritmde Qaraqalpaq xalıq namalarınıń kópshiligi dóregen bolıp, qosıq qatarı 14-15-buwınlı 5 (bes) qatarlı qosıqlarǵa aytıladı. 5-qatarlı qosıq tekstlerinde 11- (onbir) buwınlı qosıq qatırnda da ushrasadı. Axımbet tuwralı xalıq awzındaǵı bay maǵlıwmatlardan xabar beredi. Axımbet tuwralı bir legende-da «Isi erikken Xiywanıń xanı óz qol astındaǵı ellerden