ПРОЦЕСС ИСПОЛНЕНИЯ БАХШИ ПЕРЕД ПУБЛИКОЙ

Аннотация

This thesis talks about Bakhshi in enhancing his emotional expressiveness, since texts occupy a central place in epics, the transmission of his lyrical moments through melody has a deeper influence on his listener and tickles the feelings of his listener, reviving the epic with the help of melody. Key word: Bakshi, dutor, epic, repertoire, melody, music, song, word, epic text, artistic image. ПРОЦЕСС ИСПОЛНЕНИЯ БАХШИ ПЕРЕД ПУБЛИКОЙ Аннотация. В этом тезисе говорится о Бахши в усилении его эмоциональной выразительности, поскольку тексты занимают центральное место в эпосах, передача его лирических моментов через мелодию оказывает более глубокое влияние на его слушателя и щекочет чувства его слушателя, оживляя эпос с помощью мелодии. Ключевое слово: Бахши, дутор, эпос, репертуар, мелодия, музыка, песня, слово, текст эпоса, художественный образ. 97 Ataqlı baqsılar jalǵız duwtar menen-aq muzıkasın álwan naǵıshlarǵa dóndirip, bir namada bir neshe ırǵaqlardı payda etip, dawıs tolqının gá páseńletip, gá kóterip gúńirendirip ala jóneledi. Bul jaǵınan bir ózi pútin bir ansambldiń qúdiretli kúshin ańlatqanday boladı. Baqsıshılıq ónerindegi muzıkalıq tereńlilik, texnikalıq rawajlandırıw, formalıq qáliplesiw dinamikalıq kúshi jaǵınan óz dáwiriniń teńlesi joq iskusstvosı boladı. Olardıń maqseti tiykarınan bir nársege-tıńlawshılarǵa dóretpeniń ideyalıq kórkemlik mazmunın kúsheytip, jańlandırıp ashıp beriw menen birge, xalıqtıń umtılıwların, jaqsılıqqa degen hadal niyetlerin qoshametlewden ibarat edi. Olarda shadlı namalar menen qosa geyde qayǵınıń gúńirengen sazdıń sazası arqalı xalıqtı gúressheńlikke shaqırıp keldi. Dástanlar belgili baslı atqarıwshılarına iye bolǵanlıqtan onıń jetilisiwinde, túrli formada aytılıp, túrli-túmen bolıwında atqarıwshılardıń da qosqan úlesi ullı. Atqarıwshılar qosıqlardı ózine arnap jaratılǵan namaları menen aytsa, qara sózlerin de belgili hawazǵa salıp rechitativli túrde taqmaq sıyaqlı etip atqaradı. Sonlıqtan dástan degen de sóz benen qosıqlardıń tekstlerin ǵana túsinbey, qosıq, saz hám qara sózlerdiń birikpesi bolǵan namalardıń qosındısında túsiniledi. Namasız qurı teksttiń ózi hesh waqıtta kollektivte atqarılmaydı. Atqarılǵan jaǵdayda da dástan kollektivlik múlik bolǵanlıqtan, onday keń tamashagóyge iye bolıw múmkinshiliginen mahrum bolǵan. Shıǵıs xalıqları tamashagóyleriniń qálip alǵan ádetlerine tán jeke oqıw ádeti bolmaǵanlıqtan kollektiv bolıp tıńlanǵan dóretpelerdi muzıkasız tamasha etiw «qurı sóz qulaqqa jaqpas» degendey, múshkil is bolatuǵın bolǵan. Xalıqtıń talap etken túsinigine baylanıslı hár qanday jaqsı dóretpeler de muzıkasız kewil kóterip, tereń ruwxıy azıq alıwǵa ázzilik eter edi, hátte kórkemliligi tómen, hálsiz dóretpeler de jaqsı muzıkaǵa iye bolıwına baylanıslı awızdan túsirilmey aytılıp kelgen. Sonlıqtan da dástanlardaǵı bayan etiletuǵın teksti kúsheytiw ushın ritmge salıp aytıw yaǵnıy muzıka úlken rol atqaradı. Dástanlarda tekstler tiykarǵı orındı iyelegen menen onıń emocional tásirliligin kúsheytiwde, lirikalıq momentlerin nama arqalı jetkeriw 98 tıńlawshısına tereńirek tásir etedi. Nama arqalı dástandı jańlandırıp, tıńlawshısınıń sezimlerin qıtıqlaydı. Sonıń ushın da melodiyanıń emocionallıq tásirliliginiń kúshliligine baylanıslı nama sózden de góre tıńlawshısına tezirek jetip baradı. Usıǵan baylanıslı xalıq talabı jadaǵay sózden góre, nama menen sózdi biriktirip aytıp beriwdi anaǵurlım abzal kórgen. Ol tekstke demewshi kúsh ruwh berip, janlandırıp otırǵan. Dástanlardıń syujet liniyasınıń qatań tártibin buzıp, waqıyalardıń ornın awmastırıp qoyıwǵa bolmaǵanınday, onıń melodiyasında ózgertiwge bolmaydı. Tekst penen melodiyası bir-birine qarısıp, el-jurtqa áygili bolıp ketken namalardı «Sayatxan baǵdadı baǵda», «Daǵları», «Sárbinaz», «Dad álińnen», «Yar qırmızı kiyinipti», «Ne tiler mennen», «Tarlannıń», t.b. orın awıstırıp yaki melodiyasın ózgertken jaǵdayda pútkil dástan mazmunınıń buzılıp ketiwine shekem alıp keledi. Olardıń qosıq tekstleri menen melodiyası birge tuwılıp, birge kamalǵa jetkendey, júrek dúpildisiniń birge soǵıp turǵanı seziledi. Sonday-aq dástanlarǵa tán bolǵan jáne bir jaǵday qosıq tekstleriniń bir qanshalarınıń qaraqalpaq xalıq namalarına yaki awız eki professional muzıkasına («Muxallestiń» túrleri, «Saltıq», «Ala qayıs», «Sanalı keldi», «Jeti asırım» t.b.) aytılatuǵın jaǵdayları da ushırasadı. Geypara jaǵdaylarda ayırım namalardıń testlerine qaraǵanda óziniń keń diapozonına iye bolıwına baylanıslı, ózi menen birge tuwılǵan dáslepki tekstinen ayırılıp, onnan góre kórkemirek tekstlerine iye bolatuǵının da jasırıwǵa bolmaydı. Jaqsı atqarıwshılar onı (namanı) bir teksten ekinshi tekske ótkerip qollanǵanda ol namanı mexanik ráwishte mánissiz, túr-tússiz, naǵıshsız kóshirmey, onıń tekstiniń mazmunına sheber baylanıstırıp jiberedi. Bunday tvorchestvolıq miynet xalıq dóretpeleriniń rawajlanıwına tiykar saladı. Dástanlardaǵı sózler tekstlerdiń kórkem obrazlı kúshine súyene otırıp, waqıyalardı bayan etedi. Muzıka bolsa óziniń til kórkemliligi menen tekstegi