АНАЛИЗ КИНОДИСКУРСА И ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ЛИНГВИСТИКИ

Аннотация

Until now, film discourse does not have a clear definition, and it is analyzed from the point of view of semiotics, psychology, linguistics, sociology, translation studies. This article discusses the relationship between the verbal and visual aspects of film discourse, the interaction of various symbols, as well as the relationship between film discourse and other discourses. Key words: discourse, speech, verbal, non-verbal, visual component, cognitive- communicative, semiotic sign, method of communication, film language. АНАЛИЗ КИНОДИСКУРСА И ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ЛИНГВИСТИКИ Аннотация. До сих пор кинодискурс не имеет четкого определения и анализируется с точки зрения семиотики, психологии, лингвистики, социологии, переводоведения. В данной статье рассматривается соотношение вербального и визуального аспектов кинодискурса, взаимодействие различных символов, а также соотношение кинодискурса с другими дискурсами. Ключевые слова: дискурс, речь, вербальный, невербальный, визуальный компонент, когнитивно-коммуникативный, семиотический знак, способ общения, киноязык. Zamonaviy tilshunoslikda bir qator yangi sohalarni tadqiq qilish ishlarining amalga oshirilishi, shuningdek, til taraqqiyotini izohlash jarayonida inson omilini chuqurroq o`rganish ushbu yo`nalishda turli tarmoqlarning paydo bo`lishiga olib keldi. Zero, til va tafakkur masalalari har bir til foydalanuvchisining milliy ruxini hamda lisoniy dunyo manzarasini aks ettiruvchi omillardan biri sanaladi. Tilshunoslikka kinodiskurs atamasining kirib kelishi diskurs tushunchasi haqidagi tasavvurlarimiz birmuncha kengayishiga sabab boʻldi. Kundalik soʻzlashuv diskursidan farqli ravishda kinodiskurs yozma nutq (ssenariy), ogʻzaki nutq (dialoglar) bilan bir qatorda qoʻshimcha vizual komponentlarni ham oʻz ichiga qamrab oladi. Hozirgi tilshunоslikdа yаngi yоʼnаlishlаr sifаtidа tаn оlingаn prаgmаtik vа kоgnitiv tilshunоslikning аsоsiy muаmmоlаridаn biri diskurs mаsаlаsidir. Diskurs lоtinchа discursus - muhоkаmа sоʼzidаn оlingаn bоʼlib, hissiy, bevоsitа, intuitiv, yаʼni muhоkаmаtаlаb bilimdаn fаrqli 5 00 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ оʼlаrоq, muhоkаmа оrqаli vоsitа bilаn hоsil qilinаdigаn mаntiqiy dаlil - isbоtli bilim demаkdir. Diskurs tushunchаsi lingvistik аtаmа sifаtidа оʼtgаn аsrning оʼrtаlаridа tilshunоslikkа kirib keldi. Tilshunоslikdа u dаstlаb gаp yоki nutqdа bоgʼlаngаn vа kelishilgаn оqibаt sifаtidа tushunilgаn bоʼlsа,zаmоnаviy lingvistikаdа murаkkаb kоmmunikаtiv hоdisа sifаtidа izоhlаnmоqdа. A.N.Zaretskaya kinodiskursni “noverbal komponentlar sirasiga kiruvchi audio-vizual ketma-ketlik bilan birgalikda boshqa ekstralingvistik omillarni qamrab oluvchi filmning verbal tarkibiy qismi boʻlgan izchil matn”1 sifatida tushunadi. Chunki kinodiskurs orqali tilning lingvislik hamda ekstralingvistik voqealanish jarayonini yaqqol kuzatish va his qilish mumkin. Filmni tomosha qilish jarayonida tomoshabin ekranga olib chiqilgan kino va kundalik soʻzlashuv diskursi oʻrtasidagi kichik farqlarga eʼtibor qaratmasa-da, aynan shu kabi tafovutlar til tabiatini yanada chuqurroq anglab yetishimizda katta ahamiyat kasb etishi mumkin Masalan, kundalik soʻzlashuv diskursida soʻzlarni notoʻgʻri talaffuz qilish, suhbatdosh bilan bir vaqtning oʻzida gapirib yuborish yoki oʻz nutqini (aytilgan fikr) toʻgʻrilab ketish kabi holatlar koʻp uchrasa, kinodiskursda esa bu holatga kamdan-kam duch kelamiz. 2 Ushbu yaqqol misollar orqali kinodiskursni kundalik diskursdan ajratib olish birmuncha osonlashadi. Ye.A. Kolodina kinodiskursni “filmni tomosha qilish va idrok etish jarayonini aslida filmning tub mohiyati bir necha semiotik tizimlarning oʻzaro taʼsiri vositasida yuzaga chiqishi natijasidir. Kinodiskursni tadqiq qilish deganda, uning eng muhim komponentlari, ularning bir- biri bilan aloqasi, shuningdek, mahalliy va xorijiy kinotomoshabinlar mansub boʻlgan mentalitet va madaniyatni hisobga olgan holda kino matnini idrok etish jarayonining oʻziga xos xususiyatlarini oʻrganish tushuniladi. Kinodiskurs nutq ishtirokchilari, ularning oʻzaro muloqotga kirishish vaqti va makonini oʻz ichiga oladi 3 deb taʼriflaydi. Shunday qilib, S.S.Kolodinaning kinodiskursga bergan taʼrifini atroflicha tahlil qilganimizdan soʻng, olimaning nuqtai nazari Ye.A.Zaychenkoning yondashuviga aynan oʻxshash ekanligining guvohi boʻldik. S.S.Kolodina qoʻshimcha qilib, filmning tub mohiyati va kinotomoshabin tomon yoʻnaltirilayotgan “maʼlumot” ning asl maqsadi verbal va vizual semiotik belgilar yordamida yuzaga chiqishini qayd etgan. Shuni taʼkidlash kerakki, verbal va vizual komponentlar bir-biri bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, kinodiskursning umumiy tuzilishida bu komponentlarning hech birini bir-biridan ajratib boʻlmaydi. Kinо - bu tаrqаtilish usuli (оmmаviy аxbоrоt vоsitаlаridаn fоydаlаngаn hоldа) nuqtаi nаzаridаn mediа mаtn hisоblаnаdi. Mediа mаtni аxbоrоtni о'z ichigа оlgаn vа hаr qаndаy shаkl vа jаnrdаgi оmmаvi