Олий таълим жараёнини бошқаришда тадқиқот методологиясининг асослари

Аннотация

Ушбу мақолада объектларни ўрганишда тадқиқот дастурларининг турли методологик схемалари, турли хил билиш методлари қўлланиладиган гуманитар тадқиқотлардаги илмий парадигмалари ўрганилган. Калит сўзлар: илмий тадқиқот, методология, фан парадигмаси, Жаҳонда ижтимоий-маданий ўзаро таъсир шароитида узлуксиз таълим ва тарбия жараёнини бошқариш амалиёти тенденциясини янада такомиллаштиришда таълим олувчиларни меҳнат бозорига мос рақобатбардошлилик, муҳитга тез мослашувчанлик, муаммоли вазиятлардан осон чиқа олиш, инновацион касбий салоҳият элементларини ўзида қарор топтириш ҳамда ташаббускорлик талаб этилади. Шунинг учун жаҳон андозаларига мос юқори малакали мутахассисларни тайёрлаш, узлуксиз таълимнинг барқарор ривожланишига боғлиқ бўлиб қолмоқда. Шу сабабли, ижтимоий-маданий ўзаро таъсир шароитида узлуксиз таълим-тарбия жараёнини бошқаришнинг педагогик шарт-шароитларини таъминлаш, концептуал асосларини ишлаб чиқиш, моделлаштириш, лойиҳалаш, дидактик таъминотини ривожлантириш, бошқарув моделларини умумлаштириш, бошқарув индикаторларини жорий этиш буйича илмий тадқиқотларга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Гуманитар билимларни ривожлантириш бўйича энг самарали ғоялар файласуфлар В.Дилтей, В.Вилделбанд ва Г.Рекерт томонидан ишлаб чиқилган. В.Дилтей гуманитар билимнинг асосий вазифасини ҳаётнинг индивидуал кўринишларининг яхлитлиги ва ривожланишини англаш, уларнинг қадрият шартланиши деб ҳисоблаган. У инсоннинг онгли мавжудот сифатидаги фаолиятини таҳлил қилишда астрономнинг юлдузлар ҳақидаги тадқиқоти каби методологик тамойилларга асосланиб бўлмаслигини таъкидлайди. Фаннинг янги тушунчаси янги билимларни ишлаб чиқаришнинг барча босқичларида, яъни мавзуни танлаш ва муаммони шакллантиришдан, билимлар натижаларини амалий ҳаётда қўллаш босқичига қадар субъектив тамойилнинг ўзгармаслигини ҳисобга олади. Маданиятга йўналтирилган парадигмада тадқиқот олиб борадиган олим одамларнинг фикридан, уларнинг қадриятларидан четда қолиши мумкин эмас, яъни у ҳақиқатни соддалаштиришга, уни маданий элементларга, шахснинг қадриятларига туширишга мажбур бўлади. Шунга кўра, маданиятга асосланган парадигманинг гуманистик контексти индивидуаллаштириш, тушуниш, эмпатия, изоҳлаш каби гуманитар тадқиқот методларидан фойдаланишни ўз ичига олади. Шундай қилиб, бир хил объектни ўрганишда тадқиқот дастурларининг турли методологик схемалари, турли хил билиш методлари қўлланиладиган гуманитар тадқиқотлардаги илмий парадигмалардаги сезиларли фарқларни умумлаштирамиз. Табиатшунослик парадигмасига келсак, бу тушунтиришдир, чунки фанлар (ижтимоий, табиий ва техник) ижтимоий ва ишлаб чиқариш технологияларини яратувчи билимларга қаратилган бўлиб, улар инсонга бутун дунё ҳақида тасаввур беради, лекин унинг ҳаётининг маънавий томонига таъсир қилмайди. 78 Маданиятга асосланган парадигма ҳолатида бу тушунишдир, чунки фаолият ва билиш объекти ва субъекти ўртасидаги чегаралар йўқолади. Маданий йўналтирилган тадқиқот дастурлари тадқиқот натижаларининг ҳаётий ва семантик мотивларига эътибор қаратиш билан тавсифланади, бу замонавий (постклассик) рационаллик билан боғлиқ бўлиб, у объект ҳақидаги билимларнинг нафақат воситалар билан, балки қадриятлар билан ҳам боғлиқлиги билан тавсифланади. Турли хиллик, динамизм, ноаниқлик билан ажралиб турадиган замонавий воқелик шароитида тушуниш ва тушунтириш жараёнларининг ўзаро боғлиқлиги мавжуд: субъектив маъноларни тушунмасдан, фаолиятни давом эттириш, ҳодисага тушунтириш бериш мумкин эмас. Бир томондан, олий таълим инсонни маълум бир касб бўйича ишлашга тайёрлайди, демак, бу ўқитиш жараёнида ҳам, мутахассиснинг касбий фаолиятида ҳам фан томонидан тушунтирилиши мумкин бўлган муайян қонуниятлар мавжуд. Бироқ, менежмент, таълим фалсафаси ва маданиятшунослик бўйича тадқиқотлар таҳлилидан кўриниб турибдики, сўнгги ўн йилликларда мутахассисларга қўйиладиган талаблар жуда ўзгарган, чунки замонавий меҳнат бозори мобиллик, касблар ўртасидаги чегараларнинг ортиши билан тавсифланади. Шунга кўра, касбий фаолият тобора кўпроқ интеллектуал, хилма-хил, кўп қиррали бўлиб бормоқда, ахборот ўзгарувчанлиги ва ноаниқлик шароитида ностандарт фикрлашни талаб қилади. Корхоналар нафақат касбий билимлар, балки ходимларнинг шахсий фазилатлари (малакали ёндашувдан компетентли ёндашувга ўтиш), меҳнатни ташкил этишга ёндашувлар муҳим бўлган ижтимоий- техник тизимлар ўзгармоқда (жамоавий ишнинг аҳамиятини ошириш, инсон тараққиётини бошқариш бўйича инсон ресурсларини бошқариш концепциясини ўзгартириш (инсонни бошқариш), корпоратив маданиятга тобора кўпроқ эътибор қаратилмоқда. Шундай қилиб, педагогик воқелик, ҳодиса ва жараёнларни ўрганиш табиатшунослик парадигмаси контекстига тобора камроқ мослашиб, маданиятга асосланган гуманистик ёндашувга тобора кўпроқ жалб қилинмоқда. Ушбу тадқиқотнинг методологиясини белгилашда биз ОТМнинг ўқув жараёнидаги ўзгаришлар, аммо бу ўзгаришларнинг йўналишлари тасодифий бўлмаслиги керак, улар илмий асосланган бўлиши керак деган хулосага келдик. Ўзгаришлар ижтимоий-маданий омиллар таъсирида таълимнинг қадриятли йўналишларини