ЛИНГВИСТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ ТЕОНИМОВ И ТЕОТОПОНИМОВ В РАБОТАХ ТАХИРА МАЛИКА

Аннотация

In this article, linguistic analysis of theonyms and theotoponyms is drawn into analysis based on the works of Tohir Malik. Words such as God, happiness, reward, resurrection in artistic texts are analyzed on the basis of the Explanatory Dictionary of the spiritual semasi Uzbek language. Conclusions of linguistic analysis are explained. Key words: Theonym, teotoponym, related horse, forked horse, linguistic analysis, Bliss, God, reward, resurrection, leksema semasi. ЛИНГВИСТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ ТЕОНИМОВ И ТЕОТОПОНИМОВ В РАБОТАХ ТАХИРА МАЛИКА Аннотация. В этой статье лингвистический анализ теонимов и теотопонимов был подвергнут анализу на основе работ Тахира Малика. Такие слова, как Аллах, Садат, аджр, апокалипсис в художественных текстах, были проанализированы на основе толкового словаря узбекского языка духовной семаси. Интерпретируются выводы лингвистического анализа. Ключевые слова: Теоним, теотопоним, родственное существительное, именитая лошадь, лингвистический анализ, блаженство, Аллах, аджр, апокалипсис, лексема Сема. Ma’lumki, nazariy yondashuvda leksemaning atash (denotativ) semasi deganda borliqdagi harakat-holat, narsa-predmet, miqdor, belgi – xususiyatini atovchi, nomlovchi sema tushuniladi. Bu semaning har birini mustaqil so‘z turkumi – fe’l «harakat-holatni atash» semasi, ot «narsa- predmetni atash», son «miqdorni atash», sifat va ravish «belgini atash» semasi sifatida bevosita xususiylashtiradi. Atash semasi obyektiv borliq parchasiga muvofiq kelgani bois leksema sememasi tarkibidagi boshqa semalar (vazifa, ifoda)dan muhimroq ahamiyatga ega. Atrof- muhitda asosan biz ko'ra oladigan narsa-buyum hamda joy nomlari ot so‘z turkumi doirasida o‘rganiladi. «Borliq yoki uning parchasini predmet sifatida atash» — ot turkumining umumiy grammatik ma’nosi. Bunda predmet tushunchasi mantiqiy emas, balki grammatik mohiyatga ega. Mantiqan jonsiz va bevosita sezgi a’zosiga ta’sir etuvchi narsa predmet deyiladi. Grammatikada esa u keng 6 22 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ ma’noda tushuniladi, «mavjudlik» mohiyatiga ega deb qaraladi. Ot borliqdagi bir turdagi predmetdan birining yoki shu turdagi predmetlarning umumiy nomini bildirishiga ko'ra atoqli va turdosh otga bo'linadi. Atoqli ot bir xil predmet yoki hodisaning birini ajratib ko‘rsatishga xizmat qiladigan ikkilamchi nom. Masalan, bola bir turdagi predmet (shaxs)ning umumiy va birlamchi nomi. Sherzod ana shu bir xil predmet (shaxs)dan birini ajratib ko'rsatish uchun xizmat qiladigan va bola atamasidan keyin qo‘yilgan ikkilamchi nom. Atoqli ot matndan, nutq vaziyatidan uzilgan holda atash ma’nosiga ega bo‘lmaydi, faqat kontekstda reallashadi. Masalan, (Sanam) so‘zining atoqli yoki turdosh ekanligi shu so ‘zni qurshab turgan so'z yordamida anglashiladi. Bu jihatdan atoqli ot olmoshga o'xshab ketadi. Bir jinsdagi predmetlarning umumiy nomini bildiruvchi ot turdosh ot deyiladi. Turdosh ot ot turkumiga kirgan so‘zning asosiy qismini tashkil etadi(tog‘, qishloq, mashina, sevgi, muhabbat) Turdosh otda predmetlik va belgilik xususiyati yaxlitlashgan holda mavjud bo'ladi. Chunki har qanday narsa belgi-xususiyat majmui hisoblanadi. Atoqli va turdosh ot nafaqat lug‘aviy semantikasi, balki grammatik xususiyati bilan ham farqlanadi. Masalan, atoqli ot, asosan, birlik sonda qoʻllanadi. Ko‘plik son shaklida butunlay boshqa ma’no bo‘yog‘iga ega bo‘ladi: Farhodlar keldi kanal qazmoqqa (S.Ahmad "Ufq") [1.223] Teonim hamda teotoponimlarni ham shu tasniflar asosida atoqli ot, teonim esa turdosh otlar guruhiga kiritish mumkin. Teonim (yunoncha — "teog" - xudo , "onoma" – atoqli ot) – Ollohning nomi va atributlarining atoqli oti degan ma’noni bildiradi. Teonimlar tildagi juda qadimiy lug‘aviy birliklar bo‘lib, ularning paydo bo‘lish davrlari insoniyatning o‘ta ko‘hna dunyodagi diniy qarashlari, animizm, totemizm, tabu, evfemizm singari tasavvurlari bilan bog‘liqdir. Teotoponimlar ham xuddi teonimlar kabi yunonchadan olingan bo‘lib "teog" - xudo, Alloh, "topos" - joy, "onoma"- ism,nom degan ma'nolarni bildiradi. Umumiy qilib aytganda ilohiy joy nomlarini anglatuvchi termin hisoblanadi. Saodat esa Allohning rahmatiga, marhamatiga yetishmoqlikdir. Saodatga pul topib olgan kabi yetishilmaydi. [Tohir Malik, ”Iblis devori”, 3-b] Mazkur gapdagi "saodat" va "Alloh" so'zlari otning UGMga koʻra turdosh otning teonimlar guruhiga kiradi. Bu so‘zlar tub so‘z bo‘lib, ”saodat” baxt, iqbol ma’nosidagi denotativ so‘z hisoblanadi. Emotsionalligiga ko‘ra betaraf so‘z hisoblanadi. "Alloh (االلهَ) so‘zi yaratuvchi zot ma'nosini beradi. Kimki o'z qalbini marazlardan saqlashga e'tiborsiz ekan, uning bilgan bilmagan dardlari yanada ko'payadi. Zero solih amallarning ajri ham qalbga bog‘liqdir.[ Tohir Malik, ”Iblis devori”, 12-b] Ushbu gapda "solih" hamda "ajr" so‘zlari otning UGMga koʻra turdosh otning teonimlar guruhiga mansub tub so‘zlar siradiga kiradi. Shu bilan bir qatorda bu so‘zlar islomiy tushuncha h