РОЛЬ КУШАНСКОГО ЦАРСТВА В СТАНОВЛЕНИИ И РАЗВИТИИ ЧАГАТАЙСКОГО ГОСУДАРСТВА

Аннотация

The article provides specific examples of the role of the Kushan dynasty in the formation and development of the Chaganyan state. Keywords: Kushan Kingdom, Central Asia, historical sources, Chaganyan, peoples of India. РОЛЬ КУШАНСКОГО ЦАРСТВА В СТАНОВЛЕНИИ И РАЗВИТИИ ЧАГАТАЙСКОГО ГОСУДАРСТВА Аннотация. В статье на конкретных примерах показана роль Кушанского царства в становлении и развитии Чагатайского государства. Ключевые слова: Кушанское царство, Средняя Азия, исторические источники, народы Чагании, Индии. Кушон подшолиги ўз даврида Ўрта Осиё, Афғонистон ва Ҳиндистон халқлари тарихида муҳим из қолдирган давлат ҳисобланади. Айнан кушонлар даврида турли халқларнинг маданияти, тили ва динлари қоришуви натижасида ўзига хос маданият шаклланди ва ривожланди. Шу жиҳатдан кушонлар жаҳон маданиятида ўзидан ўчмас из қолдирди. Таъкидлаш жоизки, қадимги Чағониён бевосита кушон подшолиги билан боғлиқ бўлган. Негаки, бу ҳудуддан кушон даврига оид кўплаб машҳур археологик обидалар аниқланган. Қолаверса, Чағониён ушбу давлатнинг шаклланишида муҳим роль ўйнаган ҳудуддир. Тарихий манбаларда Кушон подшолигининг вужудга келиши кўчманчи юэчжилар номи билан боғланади. Жумладан, қадимги хитой манбаси «Шицзи»да шундай дейилади: Катта Юэчжи (хитойча да-юэчжи. Хитойча да – «катта» деган маънони англатади) Довондан 3000 ли ғарбда, Гуй-шуй дарёсидан шимолда жойлашган. Ундан жанубда Дахя, ғарбда Аньси (Парфия), шимолда Қанғюй жойлашган. ... Юэчжилар дастлаб Дунь-Хуан билан Цилянь-Шань тизмалари оралиғида кўчиб юришган. Хуннлар томонидан тор-мор келтирилгач, улар у ердан кетишади, Довондан ғарбга ўтиб, Дахяга зарба бердилар ва бу мулкликни ўзларига бўйсундирдилар. Шундан сўнг ўз қароргоҳларини Гуй-Шуй дарёсидан шимолда қурдилар. Юэчжи халқининг унча катта бўлмаган қисми қабиладошларининг изидан кета олишмаган ва жанубий тоғларда қолиб кетишган. Кянлар уларни кичик Юэчжи 5 85 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ (Хяо-Юэчжи) деб аташган1. Хитой манбаларида ишлатилган географик атамаларнинг таҳлили шуни кўрсатадики, юэчжиларнинг дастлабки яшаган жойлари Гансу (Хитойнинг шимоли-ғарбий қисмидаги вилоят) бўлган. Гансудан Шарқий Туркистонга, ундан Фарғонага, сўнгра Бақтрияга келиб ўрнашишган. Аммо юэчжилар жанубга қараб силжиган ягона халқ эмас эди. «Цяньханьшу»да маълум қилинишича, юэчжилар хуннлар томонидан мағлуб этилгач, ғарбга томон силжиб ҳозирги Қирғизистон шимолида яшайдиган сэ қабиласи ерларини эгаллайди. Сэ ҳукмдори жанубга силжиб, Гибинь давлати (ҳозирги Кашмир ва унга ёндош ўлкалар)ни босиб олади2. Сирдарёнинг ўрта ҳавзасида яшаган сакарауклар Сўғдиёнани эгалладилар. Сўнгра Марв воҳасига ўтиб, ундан жанубга ва шимоли-ғарбий Ҳиндистонга силжиганлар3. Юнон географи Страбон юнонлардан Бақтрияни тортиб олган қабилалар орасида Яксарт дарёсининг нариги соҳилидан чиқиб келган ассий, пасиан, тохар ва сакаравлларнинг номларини эслатиб ўтади4. Помпей Трогнинг хабар беришича, Парфия ҳукмдори Артабан I (мил. ав. 128-124) тохар қабилалари билан бўлган жангда ҳалок бўлган5. Кўпчилик тадқиқотчилар Чағониён номининг этимологиясини сак қабиласи номи билан боғлайдилар. Жумладан, Н.А.Маев уни Сагханиан (Саканиан) деб атайди6. Г.А.Пугаченкованинг фикрича, бу сўзнинг ўзаги бўлмиш саг қадимги сакларга бориб тақалади. Улар мил.ав. II-I асрларда Бақтрия ва ундан жанубга силжиган йирик кўчманчи қабила иттифоқлари эди. Саклар номи Сакистон (ҳозирги Сеистон) номида акс этган. Эҳтимол мил. ав. II асрда силжиб бориш жараёнида сакларнинг бирон-бир қабилавий гуруҳи Сурхон водийсида қолиб аста-секинлик билан ўтроқлашиб борган. Уларнинг номи вилоятнинг (Сағониён), дарёнинг (Сағонруд) аталишига, кейинчалик маҳаллий ҳукмдорлар унвони (сағонхудот)га айланишига асос бўлган дейиш мумкин7. Т.Нафасовнинг изоҳлашича, Чағониён – «саклар шаҳри» (вилояти) демакдир8. И.Умаровнинг фикрича, «цагаан» сўзининг энг қадимги шакли сага бўлган. «Сак» сўзи сага нинг товуш варианти. Бу халқ ўзини саг, ўзга эллар эса уларни сак деб аташган9. «Цяньханьшу»да қайд этилишича, юэчжилар Дахяга ҳужум қилиб, уни ўзларига бўйсундиргач, пойтахтни Гуй-шуй дарёсидан шимолда қуради... Пойтахти Гяньши шаҳрида... Дахя олий ҳукмдорга эга эмас. Ҳар бир шаҳар ўз ҳокимини жўнатади. Халқи кучсиз ва урушдан қўрқади. Шу сабаб юэчжилар томонидан бўйсундириб олинган. Бешта ябғуликка (хихэу) бўлинган: 1. Хюми – қароргоҳи Хомо шаҳрида; 2. Шуанми – қароргоҳи 1 Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах обитавших в Средней Азии в древние времена. Изд. 2, Москва- Ленинград, том II, 1951. –С. 151. 2 Бичурин И. Собрание сведений., том II. –С. 179, 190-191. 3 Гафуров Б.Г. Таджики, том I. –С. 168. 4 Страбон, книга 11, глава 8, 2.-С.61. 5 Юстин, книга 42, глава 2, 2.-С.72. 6 Материалы для статистики Туркестанского края. Под редакцией Н.А.Маева. Ежегодник. СПб., вып. V, 1879. –С. 264. 7 Пугаченкова Г.А. Халчаян. К проблеме художественной культуры Северной Бактрии. Ташкент, 1966. –С. 244. 8 Нафасов Т. Ўзбекистон топонимларини