UZBEK FILM COMEDY IS 80 YEARS OLD! Genre thematic review of Uzbek film comedy

Аннотация

This article analyzes the emergence and development of the comedy genre in Uzbek cinema, the best comedy films made from 1943 to 2023, their unique characters, artistic and ideological features of films, achievements and 190 shortcomings of the creative approach, and also analyzes the components and their role in modern cinema. Keywords: cinematography, comedy, genre, director, actor, screenwriter, character, film, folklore, national color, artistic feature, folk hero. Комедия – адабиёт, театр ва кинонинг тўнғич жанрларидан ҳисобланади. У ижодий тафаккурнинг муҳим шаклларидандир. Зеро, инсон табиатида ҳам юморга, кулгига мойиллик бўлгани каби бадиий ижод турларида ҳам комедияга эҳтиёж бўлиши табиий. Комедия дастлаб адабиётнинг айнан драматургия турида шаклланди. Драматургиядан тўғридан-тўғри театрга кўчган комедия уларнинг ҳар иккаласида ҳам “паст” жанр сифатида кўрилиб, инсондаги камчиликларни очувчи, жамиятдаги муаммоларни кулги этувчи восита сифатида кўрилди. Бироқ комедия ҳаётда ҳамиша ҳам бу тарзда намоён бўлавермайди. Инсонлар орасида самимий кулгилар ҳам, бирор воқеа- ҳодисадан завқланиш ҳам бўлиши мумкин. Бу эса, айнан кино санъатининг ушбу жанрдан топган асосий жиҳати эди ва мана шу хусусиятга катта эътибор қаратгани боис, энг ёш санъат тури бўлмиш кино комедияни жанр сифатида янги босқичга олиб чиқди. Натижада комедия бутун дунё кино санъатида муҳим, керак бўлса, етакчи жанрга айлана олди. Унинг хусусиятлари ва турлари назариётчилар томонидан тадқиқ ва таҳлил этилди. Қарийб бир асрлик ўзбек киноси тарихида эса, бу жанрга мурожаат бироз кеч амалга оширилди. Албатта, бунинг ўзига хос сабаблари мавжуд эди. Асосий сабаб, Ўрта Осиёда кечаётган сиёсий-ижтимоий кескин жараёнлар, колонизация тузуми эди. Таъкидлаш керакки, бу ҳолатдан кино санъатининг жамиятдаги умумий мафкуравий жараёнларга нечоғлиқ боғлиқ эканини кўриш мумкин. Кино санъати ўзида ўзи мансуб бўлган замон ва жамият муҳитини жуда кучли ифода этади. Шунга қарамай, биринчи ўзбек кинокомедияси “Насриддин Бухорода” фильми айни Иккинчи жаҳон уруши 191 қизғин бўлаётган 1943 йилда дунёга келди ва бу таъкидланганидек, кинонинг кулгига инсонлар руҳиятини кўтарувчи сифатида қараши билан боғлиқ эди. Шу кундан ўз тарихини бошлаган ўзбек кинокомедияси то бугунги кунга қадар катта ва машаққатли тарихий йўлни босиб ўтди. Ўзбек киносининг классик кинокомедиясига айланган ва жанрнинг шаклланишида ўзининг бадиий хусусиятлари, шакли ва моҳияти билан андоза вазифасини бажариб келаётган “Насриддин Бухорода” (реж. Я.Протазанов, 1943), “Насриддиннинг саргузаштлари” (реж. Н.Ғаниев, 1946), “Янги ер” (реж. А.Бекназаров, 1954), “Стадионда учрашамиз” (реж. З.Собитов, 1955), “Мафтунингман” (реж. Й.Аъзамов, 1958), “Маҳаллада дув-дув гап” (реж. Ш.Аббосов, 1960), “Синчалак” (реж. Л.Файзиев, 1961), “Ёр-ёр” (“Қаердасан Зулфия?”, реж. А.Ҳамроев, 1964), “Дилбарим” (реж. Ю.Степчук, 1967), “Шум бола” (реж: Д.Салимов, 1977), “Ажойиб хаёлпараст” (реж: Р.Ботиров, 1977), “Тўйлар муборак” (реж: Э.Хачатуров, 1978), “Чинор тагидаги дуэл” (реж: М.Абзалов, 1978), “Суюнчи” (реж: М.Абзалов, 1982), “Келинлар қўзғолони” (реж: М.Абзалов, 1984), “Майсаранинг иши” (реж: М.Абзалов, 1989), “Темир хотин” (реж: И.Эргашев, 1990) каби фильмлар ўз даври томошабинларига тақдим этилди. Мазкур комедиявий жанрдаги фильмларда режиссёр иши, актёр ижроси, қаҳрамонлар ҳис-тўйғулари, баъзи диалоглар, мусиқа ва қўшиқлар орқали образ кайфияти ва сюжет таъсирчанлигини ошириш, фалсафий ва рамзий маънони ифодалаш, юмор воситасида мимика, эмоция ва ритмни тасвирлаш, воқеа ва қаҳрамонлар ҳолатини бўрттириб кўрсатишдаги ўрни каби жиҳатлар профессионаллик билан амалга оширилганлиги боис бу кинокомедиялар бугунга қадар экранларда “яшаб” келмоқда. Ўзбек кинокомедияси тарихини табиий равишда икки катта даврга ажратиш мумкин. Биринчиси, 1943-1990 йиллардан иборат давр бўлса; иккинчиси, 1990-2023 йиллар орасидаги давр. Мана шу саксон йиллик тарих мобайнида мамлакатда икки хил сиёсий-ижтимоий муҳит ҳукм сургани сабаб, 192 санъатга, жумладан кинога ҳам муносабат икки хил бўлгани табиий равишда англашилади. Биринчи давр вақт жиҳатидан каттагина бўлса-да, кинога мафкуранинг кучли таъсири сабаб комедиявий фильмлар сон жиҳатидан кам ишланди. Бироқ ҳар бир комедияда ўткир ижтимоий масала ёки кучли мафкуравий ёндашув мавжуд экани сезилиб турди. Шунга қарамай, режиссёрлар шаклан сиёсий-мафкуравий хусусиятларни акс эттирсалар-да, моҳиятан кучли бадиий образ яратишга катта аҳамият қаратишди. Кинокомедиялардаги қаҳрамонлар орқали ўзбекона анъана ва қадриятларни сақлаб қолиш каби хусусиятлар илгари сурилди. Ўз даврида ўқувчилар севиб ўқиган адабий асарлар ҳамда театрлар саҳнасида томошабинига эга бўлган драматургик асарлар (“Насриддин Бухорода, “Насриддиннинг саргузаштлари” (Л.Соловьёвнинг “Хўжа Насриддин ҳақида хикоя” асари асосида), “Янги ер” (А.Қаҳҳорнинг “Шоҳи сўзана” асари асосида), “Синчалак” (А.Қаҳҳорнинг шу номли қиссаси асосида), “Шум бола” (Ғ.Ғуломнинг шу номли қиссаси асосида), “Ажойиб хаёлпараст” (О.Ёқубовнинг “Бахт қуши” ас