ИСТОРИЯ СТРОИТЕЛЬСТВА ИРРИГАЦИОННЫХ СООРУЖЕНИЙ В БУХАРСКОЙ ОБЛАСТИ В 1950-Е ГОДЫ.

Аннотация

This article provides information on the history of the construction of irrigation facilities in the Bukhara region in the 1950s. Key words: irrigation facilities, Irrigation systems, amount of precipitation, waterways, water management organizations. ИСТОРИЯ СТРОИТЕЛЬСТВА ИРРИГАЦИОННЫХ СООРУЖЕНИЙ В БУХАРСКОЙ ОБЛАСТИ В 1950-Е ГОДЫ. Аннотация. В данной статье представлены сведения об истории строительства ирригационных сооружений в Бухарской области в 1950-е годы. Ключевые слова: ирригационные сооружения, оросительные системы, количество осадков, водные пути, водохозяйственные организации. Янги суғориш тизимларига ўтиш қарори Бухоро областида мавжуд сув муаммосини яққол кўрсатиб берди. Суғориш тизимлари деярли яроқсиз ҳолатига келиб қолаганди. Мисол учун, Зарафшон дарёсида мавжуд Хархур, Дуоба, Мохонкўл каби иншооатлар авария ҳолатида эди. Ушбу объектлар зудлик билан транспорт ва ишчи кучи билан таъминлаш талаб этарди. Акс ҳолда 1951 йилда ёғингарчилик миқдори меъёридан бир неча бор ортиқ бўлиши, дарё сув сатҳи ниҳоятда кўтарилиши натижасида ирригация иношоатларга талофат кўриши мукинлигидан Республика Сув хўжалиги вазирлиги Бухоро области раҳбариятини огоҳлантиради1. Юқорида келтирилган мисол сув мўл бўлган йилларда ҳам область экин майдонларига сувни тенг ва барқарор тақсимлаш имконияти йўқлигидан далолат бериб турибди. Сув йўллари, коллектр ва заур тармоқларини тозалаш ишлари талаб даражасижда эмас. 1953 йилни 20 январ ҳолатидаги маълумотга қараганда область бўйича тозалаш ишлари палани 52 фоизга бажарилган. Бу ишларга режа бўйича ҳар куни 30 минг киши қатнашуви лозим бўлган ҳолда, фақат 6,5 минг киши иштирок этган. Экскаватор парки ва бошқа ер казиш механизмлари колхозлараро коллектор тармоғини тозалашда нўноқлик қилган2. Шунга қарамасдан сув таъминотини яхшилашга қартилган тадбирлар кўлами тизимли кенгайтириб борилди. 1 Бухоро вилоят давлат архиви 1111-фонд, 1-рўйхат, 136-иш, 83-варақ 2 Бухоро вилоят давлат архиви 1023-фонд, 1-рўйхат, 906-йиғма жилд, 30-варақ 2 28 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 1952 йилни 12 апрель санасида Обком партия томонидан “Бухорода пахта хомашёси етиштиришни янада кўпайтириш чора-тадбирлари тўғриси”даги қарор қабул қилинди. Унда область суғориладиган ерлари мелиоратив ҳолатини яхшилаш, сув хўжалигини механизациялаш ҳамда алмашлаб экишни жорий қилиш асосида яқин 2-3 йилда пахта ҳосилдорлигини 22 центнерга етказиш вазифа қилиб қўйилди. Белгиланган вазифаларни асосий қисми сув таъминоти масаласига алоқадор бўлди. Область қишлоқ ва сув хўжалиги ташкилотлари эскидан экилиб келинаётган ҳамда янги суғорилиши режа қилинган ерларни сув билан таъминлаш, мелиоратив ҳолатини яхшилаш ишларига 15 от кучига эга бўлган жами:3200 дан ортиқ трактор, 69 та экскаватор ва кўплаб бошқа ер қазиш ва текислаш маиналарини жалб этади3. Истиқболда Марказий Бухоро коллектори қуриш, Жанубий-Бухоро ташламаси зах сувларини Қоракўл воҳасидан чиқариб бориш, Мохонкўл ташламасида замонавий инжинерлик типидаги иншооатлар қуриш кўзда тутилди. 1954-1955 йиллар коллектр ва дренаж тармоқлари 8,5 млн3 млнга, Зарафшон дарёсидан сув олишга мўлжалланган иношатлари ҳажмини 300 тага етказиш ҳамда Қуйимозор сув омбори қурилиш ишларини якунлашга қарор қилинди4. Зарафшон воҳасини сув таъминотига қаратилган кенг- кўламдаги тадбирлар ўз самарасини берган бўлса-да, соҳада амалга ошириши режа қилинган ишлар кўп эди. Жумладан, Зарафшон дараёсидан сув олувчи каналларни бирлаштириш ва уларда шлюзлар қуриш; Вобкент, Жўйзар ва Хайрабод сув иншооталарида қайта қуриш ишларини олиб бориш; Бухорони жанубий заур зонасида Зарафшон дарёси чап қирғоғида, Бухорони шимолий заур зонаси Зарафшон дарёси ўнг қирғоғи, Қоракўл дельтаси, Бухоро райони ва Кармана районида мавжуд заурлар қайта қурилиб, янги заурлар чиқариш; ишлаб чиқариш тажрибаси шаклидаги 3 та қудуқсимон заурлар қуриш; Зарафшон дарёсида Торабод сув узелини қуриш кабилардан иборат бўлди. ХХ аср 50-йиллар бошида область ирригация ва мелиорация тизимларини ривожлантириш мақсадида белгиланган чора-тадбирлар кейинчалик сув таъминоти яхшиланишига оз бўлсада ҳисса қўшди. Аммо, муаммони тўлиқ бартараф этишга мувофиқ бўлинмади. Гидротехник иншоатлар қайта қурилди, тозаланди, назоратга олинди. Лекин, Заафшон дарёси юқори оқимида сув сарфини кескин ошрилиши ҳисобига Бухоро областга келувчи сув ҳажми йилдан-йилга камайиб боради. 1954 йил 3 июнь ЎзССР Министрлар Совети “Самарқанд ва Бухоро областлари ўртасидаги сув тақсимоти тўғрисида”ги қарорини қабул қилди. Қарорда ҳар иккала область раҳбариятидан сув тақсимоти масалалсига жиддий эътибор қаратиш талаб этилди: -Бухоро областига келувчи сув ҳажми камайган тақдирда Каттақўрғон сув омборидан эҳтиёж қондирилсин; -1954 йил августидан Бухоро области Тўдакўл ва Қуйимозор сув омборларини фойдалнишга топширилсин; -Нарпай канали дамбасида 24 соат ишлашга эриши мақсадида зурур ишчи кучи ва мутахасисларни жалб этиш кабилар5; 3 Бухоро вилоят давлат архиви 1023-ф