ТАФАККУРГА ЧОРЛОВЧИ ҚУРЪОН ОЯТЛАРИ: ИБН ЖАРИР ТАБАРИЙ ТАФСИРИ МИСОЛИДА

Аннотация

This article analyzes the Quranic verses calling for reflection in Ibn Jarīr al- Ṭabarī's commentary " Jāmi‘ al-bayān ‘an ta’wīl āyāt al-Qur’ān " from a methodological perspective. The spiritual and artistic approaches in Tabari's commentary style, as well as the linguistic and stylistic features of verses calling for reflection, are revealed. The article, along with classical sources, conducts a comparative analysis of modern research and identifies the peculiarities of al-Ṭabarī's commentary style. The Arabic text and Uzbek translation of the Quranic verses are presented, and their stimulating effect on reflection is studied based on Ṭabarī's commentary. Keywords: Quran, reflection, Ibn Jarīr al-Ṭabarī, commentary, methodological analysis, linguistic and stylistic features, spiritual approach. Кириш Қуръони Карим инсониятни тафаккурга, яъни ақл юритишга, ўйлашга ва оламнинг моҳиятини англашга ундовчи муқаддас китобдир. Ундаги кўплаб оятлар инсон ақлини уйғотиш, табиат ва мавжудот устида мулоҳаза юритишга даъват этади. Тафаккур Қуръонда фақат ақл соҳасини эмас, балки қалб ва иймон билан боғлиқ руҳий жараён сифатида ҳам талқин этилади. Шу боис, бу оятлар фақат билим эмас, маънавий ҳидоят манбаи ҳисобланади. Исломий илмда тафаккурга оид оятларнинг мазмуний ва услубий таҳлили кўплаб тафсирларда, айниқса, классик муҳаддис ва муфассирлар асарларида ўз ифодасини 70 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si топган. Ибн Жарир ат-Табарий (838–923) ўзининг “Жомеъу-л-баён” тафсирида ушбу оятларни талқин қилишда ўзига хос услубга эга бўлиб, у классик тафсиршуносликда муҳим ўрин тутади. У ривоят асосидаги тафсирларни тўплаш билан бирга, баъзи жойларда лингвистик ва маънавий таҳлилларга ҳам алоҳида урғу беради. Ушбу мақола Табарийнинг тафаккурга чорловчи оятларга муносабатини услубий ва маънавий жиҳатдан таҳлил қилишга бағишланади. Мақсад – Табарийнинг тафсири орқали Қуръоннинг инсон ақли ва қалбига қандай таъсир кўрсатишини, унинг таълимий ва ахлоқий қимматини очиб беришдир. Тафаккурга чорловчи оятларнинг моҳияти Қуръонда тафаккурга даъват этувчи оятлар кўплаб сураларда учрайди. Масалан, “Оли Имрон” сурасининг 190–191-оятларида шундай дейилади: مْهِِبونأجأ ىٰلَعَوَ ادًوأعقأوَ امًاَيِق َاللََّّ نَورأكأذَْي نَيذِلَّا ۝ ِباَبلْلَْْا يلِولْ أِّ تٍاَيلََ رِاهَنَّلاوَ لِيْلَّلا فِ لََِتخْاوَ ضِ رْلَْْاوَ تِاوَامَسَّ لا ِقلْخَ يِفوَ رِا نَّلا بَاذَعَ انَقِفَ كَنَاحَبْأس لًَطِاَب اذَهَٰ تَقْلَخَ امَ انََّبرَ ضِ رْلَْْاوَ تِاوَامَسَّ لا ِقلْخَ يِف نَورأكَّفََتَيوَ “Албатта, осмонлар ва ернинг яратилишида, кечaю кундузнинг алмашиниб боришида ақл эгалари учун аломатлар бордир. Улар Аллоҳни тик турганларида, ўтирганларида ва ёнбошлаганларида ёд этадилар ва осмонлар ва ернинг яратилиши ҳақида тафаккур қиладилар: «Эй Раббимиз! Буни бекорга яратмадинг. Сен поксан, бизни дўзах азобидан асра!»” (Қуръон, 3:190–191). Табарий ушбу оятларни тафсир қилар экан, тафаккурни “ақлни ишга солиш ва мавжудотнинг яратилиш ҳикматини англаш” деб талқин қилади (Табарий, 2000, 3-жуз, 529-бет). У оятдаги “ақл эгалари” (улу-л-албоб) иборасини “фикр юритадиган, ақл билан мулоҳаза қиладиган кишилар” деб изоҳлайди ва бунинг асосида инсоннинг табиат ва олам устида мулоҳаза юритиши зарурлигини таъкидлайди. Табарийнинг тафсир услуби Табарийнинг тафсири ўзига хос хусусиятлари билан ажралиб туради. У ривоят ва дироят усулларини уйғунлаштириб, оятларнинг маъносини очишда ҳадисларга, саҳобалар ва тобеинларнинг сўзларига таянади. Масалан, юқоридаги оятларда у “тафаккур” сўзини талқин қилишда Ибн Аббос (р.а.)дан ривоят қилиб, тафаккурни “ақл билан Аллоҳнинг яратган нарсалари устида фикр юритиш” деб таърифлайди (Табарий, 2000, 3-жуз, 530-бет). Табарий тафсиридаги муҳим жиҳатлардан бири — унинг услубий кенг қамровлилиги ва манбалар билан ишлашдаги интизомидир. У ҳар бир оятга бир неча ривоятни келтириб, улар орасидаги мазмун фарқларини тилшунослик ва мантиқий изоҳлар орқали шарҳлайди. Бу услуб унга оятлар маъносини фақатгина зоҳирий эмас, балки фалсафий ва ирфоний жиҳатдан ҳам англаш имконини беради. У “тафаккур” тушунчасини ҳам шундай талқин қилади: бу фақат ақлий машғулот эмас, балки қалб билан илоҳий ҳақиқатларни идрок қилиш жараёнидир. Замонавий тадқиқотчилар, хусусан, Муҳаммад Ҳусайн Захабий, Табарийнинг услубини “энциклопедик” деб атайди, чунки у оятларнинг барча муҳим маъноларини тўплаб, уларни қиёсий таҳлил қилади (Захабий, 2003, 145-бет). Шу жиҳатдан, Табарийнинг тафсири ҳам диний уламолар, ҳам тилшунослар, ҳам тасаввуф муҳаққиқлари учун қизиқиш уйғотадиган манбага айланган. Табарийнинг услубидаги яна бир муҳим жиҳат – унинг тил-услубий талқинидаги аниқлик ва мулоҳазалиликдир. Масалан, “Зумар” сурасининг 42-оятида: 71 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si ۚ ىمًّسَ مأ لٍجَأَ ىٰلَِإ ىٰرَخْلْأْا لأسِرْأيوَ تَوْ مَلْا اهَيْلَعَ ىٰضَ قَ يِتلَّا كأسِمْأيفَ ۖ اهَمِانَمَ يِف تْمأَت مْلَ يِتلَّاوَ اهَِتوْمَ نَيحِ سَ فأنلَْْا ىفَّوََتَي أاللََّّ نورأكَّفََتَي مٍوْقَلِّ تٍاَيلََ "Аллоҳ жонларни ў