РАЗВИТИЕ РЕЧЕВЫХ КОМПЕТЕНЦИЙ УЧАЩИХСЯ НА УРОКАХ РОДНОГО ЯЗЫКА ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ШКОЛ

Аннотация

Schools of general Secondary Education form, method and means of development of speech competencies of students of grades 10-11 in native language classes. Key words: Speech, speech etiquette, colloquial style, thinking, knowledge, skills, competence. РАЗВИТИЕ РЕЧЕВЫХ КОМПЕТЕНЦИЙ УЧАЩИХСЯ НА УРОКАХ РОДНОГО ЯЗЫКА ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ШКОЛ Аннотация. Общеобразовательные школы организуют формы, методы и средства развития речевых компетенций учащихся 10-11 классов на уроках родного языка. Ключевые слова: Речь, речевой этикет, манера речи, мышление, знания, умения, навыки. Аждодларимиз азалдан фикрга мантиқий ёндашиб аниқ, тўғри, таъсирли, тушунарли сўзлашга алоҳида эътибор берганлар. Сўзнинг маъносига диққат қилиш, равон гапира олиш, сўзловчининг нутқини ҳурмат билан тинглаш, ўйлаб фикр-мулоҳаза қилиш, рост сўзлаш, ифодали ўқиш, ўз муносабатини эркин ифодалаш, суҳбат мавзусига алоқадор бўлмаган фикрларни айтмаслик кабиларга риоя қилиш нутқ одобининг асосий талаблари саналган. Нутқий фаолият жараёнидаги бу каби одатий талаблар халқимизнинг қадрлашга лойиқ анъанаси сифатида йиллар давомида такомиллашиб келмоқда. Нутқий фаолият турлари Кайковус, Фаробий, Маҳмуд Қошғарий, Юсуф Хос Ҳожиб, Алишер Навоий, Заҳириддин Муҳаммад Бобур, Абдулла Авлоний асарларининг мазмун-моҳиятига сингдирилган. Кайковуснинг “Қобуснома” асарида келтирилган “Тилингни яхши ҳунар била ўргатғил ва мулойим сўздин бошқа нарсани одат қилмағил. Нединким, тилга ҳар нечук сўзни ўргатсанг, шуни айтур, сўзни ўз жойида ишлатғил, сўз агар яхши бўлса, аммо ноўрин ишлатилса, гарчанд у ҳар нечук яхши сўз бўлса ҳам ёмон, нобоп эшитилур. Шунинг учун беҳуда сўзламағилки, фойдасиздир” [9] – деган фикрлари эътиборлидир. Ўқувчилар она тили дарсларида мулойим сўзлашни, сўзни ўз ўрнида қўллашни ўрганар экан, уларда фикр таркиби ва қурилиши мазмундор ва мантиқли сўзлар билан бойиб боради. Фаробий фойдали сўзлашнинг таъсирини қуйидагича изоҳлайди: “…сўзлаш қуввати шундай қувватки, унинг ёрдамида инсон билим ва ҳунар эгаллайди, унинг ёрдамида хулқ- 5 5 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ атворидаги хунук ва гўзал ҳаракатларни ажрата билади ва бажарилиши зарур бўлган- бўлмаган ишларни адо этади, шу билан бирга, зарарли ва фойдали нарсани, лаззатли ва аччиқ нарсаларни фаҳмлайди. Яхши сўз, яъни нутқ кишига обрў ва бахт келтиради. Эзгу сўзли бўл: Сўзлар анча мужиби ғаромат бўлмоқ, Тил забтидадур анга саломат бўлмоқ” [4]. Ширинсуханлик билан мурожаат қилиш инсонга обрў, бахт келтиради. Ўқувчилар йиллар давомида бу хусусиятни ўзида мужассам қилиб бориши уларда инсоний фазилатлар, нутқ маданияти ривожининг асоси бўлади. Абдулла Авлоний “Туркий гулистон ёхуд ахлоқ” асарида таъкидлашича: “Фикр тарбияси энг керакли, кўп замонлардан бери тақдир қилинуб келган, муаллимларнинг диққатларига суянилган, виждонларига юкланган муқаддас бир вазифадур. Фикр инсоннинг шарофатлик, ғайратлик бўлишига сабаб бўладур” [3]. Инсонларнинг жамиятга, ўз ўрнига эга бўлишида, юксак салоҳиятни эгаллашда тафаккурнинг, фикрнинг ижобий таъсири сезиларли даражададир. Сўнгги йилларда мустақил фикрлаш ёшлар тарбиясининг негизи сифатида мамлакатимиздаги қонун ва фармонлар мазмунида ўз аксини топмоқда. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 29 апрелдаги ПФ-5712-сон “Ўзбекистон Республикаси халқ таълими тизимини 2030 йилгача ривожлантириш концепциясини тасдиқлаш тўғрисида” Фармонида “...ўқитиш методикасини такомиллаштириш, таълим- тарбия жараёнига индивидуаллаштириш тамойилларини босқичма-босқич татбиқ этиш; халқ таълими соҳасига замонавий ахборот-коммуникация технологиялари ва инновацион лойиҳаларни жорий этиш” [1.] вазифалари она тили дарсларида ўқувчиларнинг нутқий компетенцияларини ривожлантиришга, уларни шахс сифатида шакллантиришга, ҳаётий фаолиятида тарбиявий, маданий, маърифий жиҳатдан ёндашиб, онгли равишда фаол иштирокини таъминлашга асос бўлади. Узлуксиз она тили таълимида нутқий фаолият турларини шакллантириш ва ривожлантириш масалалари атрофлича ўрганилган бўлса ҳам, 10-11-синф ўқувчиларининг нутқий компетенцияларини ривожлантириш методикаси етарли даражада такомиллаштирилмаган. Ш.Юсупованинг диссертациясида она тили дарсларида ўқувчиларнинг оғзаки ва ёзма нутқини ўстириш бўйича “Шарҳлаш усули”ни қўллашдан турли мақсадлар кўзланиши назарда тутилади. ”1. Шарҳлаш она тили бўйича ўтилган назарий маълумотларни идрок қилишга ёрдам беради. 2. Шарҳлаш назарий маълумотларни амалиётда қўллашни билдиради. 3. Оғзаки нутқни ўстиришга ёрдам беради. 4. Орфоэпик ва орфографик нормалар муносабатларини мувофиқлаштиради. 5. Бутун дарс жараёнида ўқувчиларда назарий маълумотлар таъкидланади”. [18] Методист олиманинг фикрларига қўшилган ҳолда, қуйидагича изоҳ бериш мумкинки, она тили дарсларида шарҳлаш натижасида тўғри сўзлаш ва тўғри ёзиш қоидаларига амал қилганлиги синовдан ўтади. Ўқувчиларнинг талаффузи, нутқ техникасига эътибор бериши орқали, олган билимини амалда оғзаки нутқида сўзлай олиши муҳим. 5 6 Internat