СЕМАНТИЧЕСКАЯ СТРУКТУРА ОБЩЕУПОТРЕБИТЕЛЬНЫХ ЛЕКСЕМ «ГЕРОИЗМ»

Аннотация

This article provides information about the semantic structure of the general lexemes of "heroism". Key words: heroism, Uzbek language, objective world, Grammar plan, courage, fear. СЕМАНТИЧЕСКАЯ СТРУКТУРА ОБЩЕУПОТРЕБИТЕЛЬНЫХ ЛЕКСЕМ «ГЕРОИЗМ» Аннотация. В данной статье представлена информация о семантической структуре общих лексем «героизм». Ключевые слова: героизм, узбекский язык, предметный мир, Грамматический план, отвага, страх. O‘zbek tili leksikasi ham obyektiv olamning sistema ekanligini ifodalovchi sistemadir. Shuning uchun ham o‘zbek tili leksik sistemasini ongda aks etgan obyektiv olam sistemasining ifodalovchisi tarzida o‘rganish katta ahamiyatga ega. Shu kungacha o‘zbek tili tilshunosligida o‘zbek tili leksikasini semasiologik planda – “shakldan mazmunga” tamoyili asosida o‘rganishga e’tibor kuchaytirildi. Grammatik planda esa obyektiv borliqdagi narsa va hodisalarning belgi, xususiyat, harakat, holatlarning nomlari muayyan so‘z turkumlari doirasida o‘rganildi. Bu esa o‘zbek tilini borliqdagi narsa va hodisalarni ong orqali qanday ifodalay olish imkoniyatlarini ochishga hamda ongimizdan tashqaridagi obyektiv olamning sistemaliligini ong orqali tilimizda qanday ifodasini topishini aniqlashga ma’lum darajada monelik qiladi.1 Ushbu maqolada aynan “qahramonlik” umumiy ma’noli birliklarini sistemali tizim asosida tasniflash ko‘zda tutiladi. Qahramonlik deganda, biz shaxsning biror xavfli vaziyatni yengish va unga javob qaytarish munosabati va qat’iyati, yoxud qo‘rquv yoki xavfini tushunishimiz shubhasizdir. Yanada chuqurroq yondashadigan bo‘lsak, jasorat - qo‘rquv va qo‘rquvga qaramay qiyinchilik hamda xavflarni yengish uchun insonni harakatni amalga oshirishga undaydigan ma’naviy fazilat. Biroq qahramonlik nafaqat xavf yoki xavfga duch kelgandagi mardlikni anglatadi, shuningdek, individual qo‘rquvga qarshi kurashishdir. Shuning uchun bu atama majoziy ma’noda ham ishlatiladi. Bundan ko‘rinadiki, qahramonlik leksemasining o‘zbek ijtimoiy ongida juda ham faoldir. “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”da jasorat leksemasiga quyidagicha ta’rif beriladi: jasorat (a.- mardlik, qo‘rqmaslik; shijoat) qahramonlik, mardlik, botirlik, dovyuraklik.2 Xususan, 1 Sh.Iskandarova. Leksikani mazmuniy maydon asosida o‘rganish muommolari. Toshkent,1998. – B. 6-7 2 O’zbek tilining izohli lug‘ati. T. : “O’zbekiston milliy ensiklopediyasi” davlat ilmiy nashriyoti. 2006. 2-jild. B. 75 1 12 1 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ “Jasorat” leksemasining ma’nodoshlik hisoblangan jasorat semali leksemalar 400ga yaqin ekanligi aniqlanganligi. “O‘zbek tilining izohli lug‘ati” 1-jildida jasorat leksemasining 18 marta, 2-jildida 30 marta, 3-jildida 10 marta, 4-jildida 9marta, 5-jildida 13 marta uchraganligini tahlil qilingan.3 Biroq bir paradigmatik qatorda turadigan jasorat va qahramonlik leksemalarning semantik va shakily strukturasida bir necha farqlar mavjud. Ular hozirgacha o‘zbek tilshu tahlil qilinmagan “Qahramon” leksemasi tarkibidagi semalarga quyidagilar kiradi: “mardlik, qo`rqmaslik, shijoatli, qaxramonlik, botirlik, dovyuraklik, jasur”. Qahramonlik 1 Mardlik, botirlik; dovyuraklik4. Jasorat leksemasi Qahramonlik leksemasi mardlik, qo‘rqmaslik, shijoat mardlik, botirlik, dovyuraklik O`zbek tilida qahramonlik umumiy ma’noli atov birliklarni shakl jihatdan quyidagilarga ajratish mumkin: 1. So`z shaklidagi qahramonlik umumiy ma’noli birliklar:  Tub so‘z shaklidagi leksemalar: jasorat, mard, botir, jasur. Vatanga bo`lgan jasorat, ya’ni himoya qilish, uni ko`z qorachig`idek asrayotgan harbiylar bemorlar uchun tunni kunga ulayotgan shifokorlar, o`t o`chiruvchilar, qutqaruvchilar jasorat sohiblaridir.  Yasama so‘z shaklidagi leksemalar: qaxramonlik, jasoratli, jasurona, jasurlanmoq. Qaxramonlik har kimning ham qo`lidan kelmaydiga noyob xislat. Botirlik-jangning ko`rigi, Qo`rqoqlik o`ligi.  Murakkab so‘z shaklidagi so‘zlar: a) qo‘shma so‘z: oliymaqom, oliyhimmat. Sharif aka Nodirbek singari horijda davolanishga muhtoj uch kishiga amaliy yordam berib, o‘zining sahovatpesha, oliyhimmat ekanligini yana bir bor isbotladi; b) juft so‘z: bekam-ko‘st. 2. So`z birikmasi shaklidagi birliklar: jasorat ko`rsatmoq, shijoatli bo`lmoq, qaxramonlik ko`rsatmoq, dovyurak bo`lmoq, jur’at qilmoq. Ammo negadir yigitlardan birontasi jur’at etib, Zarifaga yaqinlashmas, dilidagini aytolmas edi. Amir Temur doim jangda jasorat ko‘rsatgan amir va askarlarga alohida e’tibor bilan qaradi. 3.Frazeologik birliklar bilan ifodalanuvchi birliklar: yuragida yoli bor, chumchuq pir etsa, yuragi shir etadigan, yurak yutib harakat qilmoq. Qani, yuragida yoli bor sherlar bo‘lsa, maydonga chiqsin, kanal qazib, qo‘riq ochamiz. Pichoqni shu Hasan akang uradimi?! Chumchuq pir etsa, yuragi shir etadi-yu, buning! O‘zbek tilida jasorat umumiy ma’noli atov birliklarni ma’no jihatdan quyidagilarga ajratish mumkin: 1. Qahramonlik umumiy ma’noli sinonimlar: mardlik, qo’rqmaslik, shijoatl