ИНТЕРПРЕТАЦИЯ ДИАЛЕКТИКИ ПРЕЕМСТВЕННОСТИ И СОВРЕМЕННОСТИ В ПРИЗМЕ РЕНЕССАНСА

Аннотация

The article philosophically analyzes the interpretation of the dialectic of continuity and modernity through the prism of the Renaissance, the essence of the First and Second 7 3 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Renaissance, the causes of their occurrence, historical conditions, spiritual and ideological basis, social scales, incentives, needs and opportunities. The historical dimension of the New Renaissance is a completely different parameter (information, artificial intelligence and high technology) has a scientific justification. The Third Renaissance is a logical and gradual continuation of the First and Second Renaissance, the continuity of traditions, the priorities of laying the foundation of the New Renaissance and innovative solutions for its implementation are presented. Key words: East, development, renaissance, Islam, knowledge, encyclopedic knowledge, continuity, modernity, third renaissance. Кириш (Introduction). IX-XII асрлар Шарқ мамлакатларида Ренессанс (Уйғониш) даври бўлиб, янги ислоҳотлар, қонунлар жорий қилинган, ер-сув, солиқ тизими, давлатлараро қўшничилик муносабатларида туб янгиланишлар амалга оширилган1. Илм- маърифатга эътибор илм аҳлини эзгу ғоялар теварагида бирлаштириб, математика, астрономия, кимё, тиббиёт, ҳуқуқ, география, геодезия каби фан соҳаларига қизиқиш кучайган. Муҳаммад Мусо Хоразмий, Абу Райҳон Беруний, Абу Али ибн Сино, Аҳмад Фарғоний Абу Наср Форобий, Юсуф Хос Ҳожиб, Маҳмуд Кошғарий, Маҳмуд Замахшарий каби мутафаккирлар қомусий билимлар, айниқса, табиий фанлар ривожига улкан ҳисса қўшиб, инсон, унинг тафаккури, иродаси, ақл-идроки, интеллектуал тафаккурнинг чексиз имкониятини намоён қилганлар. Тадқиқот методологияси (Research Methodology). Тадқиқотнинг услубий асосини илмий билишнинг объективлик (холислик), тарихийлик, ворисийлик, системалилик, герменевтика, интерпретация, ретроспектив ва қиёсий таҳлил усуллари ташкил этади. Таҳлил ва натижалар (Analysis аnd results). Ислом оламининг забардаст алломалари – мутакаллим, муҳаддис, муфассир олимлари Имом Бухорий, Имом Термизий, Имом Мотурудий, Абуллайс Самарқандий, Абу Бакр Косоний, Бурҳонуддин Марғиноний, Абул Муин Насафий каби буюк истеъдод соҳиблари бутун оламга устозлик мақомига эришганлар. Хоразмда барпо этилган Маъмун академияси нафақат ўз минтақаси, балки бутун дунё учун “акселератор” (тезлашув) вазифасини ўтаган. Ўнли рақамларнинг тизимли қўлланиши, нолнинг кашф этилиши, тригонометрия ва сферик тригонометриянинг қўлланилиши, “функция” тушунчасининг пайдо бўлиши, жўғрофий координатларни аниқлаш усуллари, Ер сайёрасининг сферик глобуси, қаттиқ ва суюқ моддаларнинг солиштирма оғирлиги, минераллар таснифи, қуруқлик таркибий жисмларининг ҳаракати ва қатламлар ҳосил бўлиши, денгиз ва материкларнинг жойлашуви, тиббий ва фармацевтик билимларнинг тизимга солиниши, ташхислаш ва даволашнинг янги усуллари, маъданлар трансмутацияси имконларининг таҳлили каби табиий ва аниқ фанларда амалга оширилган инновацион ғоялари Шарқ Ренассанси ҳосиласидир. Шарқ Ренессанснинг ўзига хос хусусиятлари қуйидагича: ислом динининг илм ва тафаккур аҳлига муносабати, дунёвий фанлар ҳамда маданиятининг юксалиши; юнон, рум, форс, ҳинд ва бошқа халқлар илмий-маданий меросига мурожаат қилиниши; табиий фанлар 1 Хайруллаев М. Ўрта Осиёда IX-XII асрларда маданий тараққиёт. – Тошкент: Фан, 1994. – Б. 15. 7 4 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ ривожи; мантиқ илмининг тараққиёти; исломий ахлоқнинг кенг тарғиб қилиниши; фалсафанинг юксалиши; адабиёт, шеърият, нотиқлик санъатининг гуллаб-яшнаши; қомусий илмлар тараққиёти ва илм зиёсининг Мағрибга тарқалиши. Шарқ тафаккур аҳли қадимги юнон, рум, эрон, ҳинд, Ўрта Осиё, араб маданияти ютуқларини жамлаб, ақлий ҳосилани янгидан юқори босқичга кўтариб, синтезлаштирганлар. Янги илмлар, жумладан, табиий фанлар соҳасидги кашфиётлар, жумладан, глобуснинг яратилиши Ернинг шарсимон экани ҳақидаги ғоянинг илгари сурилиши, Ер радиусининг ўлчами, янги фанларга асос солиниши билан бойитганлар. Мусулмон Шарқи фани ва маданияти ўша давр халқлари тараққиётида муҳим ўрин тутгани боис, илм аҳлининг асарлари Ўрта асрнинг ноёб дурдоналарига айланган. Аллоҳ ўзининг охирги ва мукаммал дини Исломнинг “Ўқи” (“Иқроъ”) деган илоҳий хитоби билан бошланган, муқаддас китоб – Қуръонни (ўқиш) нозил қилган. Ана шу лаҳзадан бошлаб ўқиш-ёзишни биладиган кишилар бармоқ билан санарли бўлган Ислом уммати илм талаб қилиш ҳар бир эркак ва аёлга фарз эканлигини қалбига жойлаган. Қисқа муддат ичида мусулмонлар Ер юзини илм-маърифатга буркаганки, мусулмонлар “Шарқ Уйғониш даврининг асосчилари” деб улуғланган. Мусулмонлар “Бешикдан то қабргача илм изла” ҳадисини фарз билиб, ўз ихтиёрлари билан мактаб ва мадрасаларга қатнаганлар. Дастлаб масжидлар илм маскани вазифасини ўтаган бўлса, кейинчалик мусулмон ўлкаларини безаб турган ошиёнлар – мадрасалар қурилган