THE EMERGENCE OF ARBA'INNAVIS TRADITION AND ITS TYPES

Аннотация

In the article, the history of the origin of the Arba'in tradition in the east, the first examples, prose and poetic Arba'in, the work "Arba'in" by Imam Nawawi, the works of Abdurahman Jami and Alisher Nawai in this direction, their similarities and differences aspects are discussed. Key words: hadith, ummah, Persian, Turkish, work, sahih. ВОЗНИКНОВЕНИЕ ТРАДИЦИИ АРБАИННАВИС И ЕЕ ВИДЫ Аннотация. В статье история возникновения традиции арбаин на востоке, первые образцы, прозаический и поэтический арбаин, произведение «Арбаин» имама Навави, произведения Абдурахмана Джами и Алишера Обсуждаются наваи в этом направлении, их сходства и различные аспекты. Ключевые слова: хадис, умма, персидский, тюркский, труд, сахих. Hadis so’zi arabcha (حدي ث) “hadasa” o’zagidan olingan bo’lib, “hodisa”, “xabar”, “yangilik”, “voqea-hodisa” deb tarjima qilinib, Payg’ambarimizdan (s.a.v) vorid bo’lgan so’zga aytilgan. Ulamolar istilohida hadis-payg’ambarimiz Muhammad s.a.v ga nisbat berilgan so’z, fe’l, taqrir va hilqat-tana tuzilishi, hulqdagi sifatlar hamda siyratga tegishli barcha tarjimayi-hollaridagi barcha ma’lumotlarni o’z ichiga oladi. Hadis va sunnat so’zlari bir ma’noda ishlatilaveradi. Sunnat - odob degani. Hadis ikki qismdan iborat bo’ladi- matn va isnod. Turiga ko’ra ham ikki xil, Hadis i qudsiy (ma’nosi Alloh tomonidan, aytilishi payg’ambardan) va Hadisi nabaviy(payg’ambar s.a.v tomonlaridan aytilgan). Hadislar e’tiborga olinishi jihatdan uch turga ajratiladi: 1) sahih (ishonchli), 2) hasan (yaxshi), 3) zaif. Hadisning turlari:1.Qavliy hadislar-Rasuli akram alayhissalomning og’izlaridan nutq qilingan hadislar. 2. Fe’liy hadislar: payg’ambarning fe’llarini xabarini beruvchi, 4. Taqririy hadis- rasululloh guvohligida sodir bo’lgan biror voqea-hodisadagi holatni tasdiqlaganlari ya’ni ruxsat berganlari haqida, 5. Xalqiy- u zotning shamoillari, ko’rinishlari haqida, xulqiy-xulqlari, tavozelariga oid hadislar sirasiga kiradi. Hadislar Qur’onga nisbatan qanday o’rin tutadi? Odatda olimlar hadislarni Qur’oni Karimdan keying ikkinchi o’ringa qo’yishgan. Chunki hadislar Qur’ondagi ma’nolarni ta’kidlovchi-tasdiqlovchi bo’ladi, masalan, Qur’oni Karimda barcha masalalar umumiy qilib berilgan, hadislarda esa ular aynan izohlanib, Payg’ambarimiz s.a.v tomonlaridan amaliy tushuntirilgan. Xususan, Qur’onda namozga buyurilgan, hadisda esa namozning ahamiyati, 9 64 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ shartlari, odoblari va qanday o’qilishi tushuntirilgan. Shuningdek, Qur’onda zikri kelmagan ilm- odoblarni hadis bayon qiladi. Bir qancha masalalar hadislar orqali bayon qilingan. Dastlab hadislar sahobalar tomonidan yodlab o’rganilgan. Keyinchalik ba’zilar yozib ham ola boshlagan. Keyinchalik tobeinlar davrida bu an’ana kengroq davom ettirilgan. Ana shu tarzda muhaddislik ilmi yuzaga kelgan. Ayniqsa, hijriy 3-asrda ya’ni halifa Umar ibn Abdulaziz davrida bu jihatga alohida e’tibor qaratilib, hayot bo’lgan tobeinlardan ko’plab hadislar yozib olina boshlagan. Ana shu davrlarda hadislarni ta’lif etish sohasida “musnad”, “sahih”, “sunan” deb atalmish turli yo’nalishlar vujudga keldi. Musnad yo’nalishida tasnif etilgan to’plamlarda turli mavzudagi hadislar bir joyda keltirilib, ular hadis rivoyat qiluvchi sahobalarning islom dinini qabul qilgan vaqtiga ko’ra yoki alifbo tartibida joylashtirilgan. Bunga Abu Hanifa, Ahmad ibn Hanbalning to’plamlarini misol keltirish mumkin. “Sunan” yo’nalishidagi hadislar to’plamlariga esa, to’g’ri, ishonarli hadislar bilan bir qatorda “zaif” hadislar ham kiritilgan. Abu Dovud, Abu Iso at-Termiziy, Nasoiy, Ibn Moja to’plamlari shu yo’nalishga mansubdir. Movarounnahrda birinchi bo’lib Imom Abdulloh ibn Muborak al-Marvaziy hadislar to’plamini tuzgan. Bundan tashqari Ahmad ibn Hanbal al-Marzaviy , Ishoq ibn Rohavayh al-Marvaziy, Haysam ibn ibn Qulayb ash-Shoshiy, Abu Bakr Ahmad ibn Muhammad al-Barakotiy, Ibrohim ibn Ma’qul an-Nasafiy va bpshqalar hadis to’plamlarini tasnif etishgan. “Sahih” yo’nalishidagi to’plamning ilk va mukammal namunasining muallifi imom Buxoriy bo’lgan. U kishi hadislarni ilmiy izlanish va shartlarga ko’ra saralab chiqqanlar va olimning kitoblari, xususan, “Jome as- sahih” hozirda Qur’oni Karimdan keyin ikkinchi o’rinda turadi. 9-10-asrlarda islom olamida eng ishonchli deb topilgan 6ta to’plam vujudga kelgan. Bular : “Sahihi Buxoriy”, “Sahihi Muslim”, “Sahihi Termiziy”, “sunani Abu Dovud”, “Sunani Ibn Moja”, “Sunani Nasoiy”. Quvonarlisi, ana shu to’plam mualliflarining 2 nafari movorounnahrlik, 4 nafari esa xurosonlik bo’lgan. Hadislar to’plami sunna deb nomlangan. Ularni yig’ib, ta’lif etuvchilar esa muhaddislar deb atalgan. Shuningdek, boshqa manbalarda hadislarni javonerlar-mavzu va boblarsiz, ya’ni aralash hadislar, musannafatlar-sarlavhali, tartiblangan hadislar, musnad-roviy-sahobaning ismiga ko’ra tartiblangan hadislar, sahih kitoblar-eng ishonchli hadislar to’plamlariga ham ajratgankar. Hadi