ИНТЕРПРЕТАЦИЯ СЛОЖНОЙ СИНТАКСИЧЕСКОЙ ЦЕЛОСТНОСТИ В СОВРЕМЕННОМ УЗБЕКСКОМ ЛИТЕРАТУРНОМ ЯЗЫКЕ

Аннотация

This article provides information on the representation of complex syntactic integrity. Key words: Anaphoric, cataphoric, parcellation, dislacation. ИНТЕРПРЕТАЦИЯ СЛОЖНОЙ СИНТАКСИЧЕСКОЙ ЦЕЛОСТНОСТИ В СОВРЕМЕННОМ УЗБЕКСКОМ ЛИТЕРАТУРНОМ ЯЗЫКЕ Аннотация. В данной статье представлена информация о представлении сложной синтаксической целостности. Ключевые слова: анафорический, катафорический, парцелляция, дислокация. Matnning yirik sintaktik birliklaridan biri murakkab sintaktik butunlikdir. Murakkab sintaktik butunlikning struktural qurilishida asosiy rolni, ko‘pincha, birinchi gap o‘ynaydi. Birinchi gap mavzuni belgilaydi. Bu mavzu keyin joylashadigan gaplarning mazmuni yordamida oydinlashadi. Birinchi gap murakkab sintaktik butunlikning mazmuniy va sintaktik markazini tashkil etadi, fikrning yana davomi borligini eslatadi, shu bilan birga, uning tuzilishini belgilaydi. Matn kamida ikkita gapdan tuzilgan murakkab sintaktik butunlik. Gaplar o‘zaro turli sintaktik aloqa vositalari yordamida birikadi. Ularga takroriy bo‘laklar, olmoshlar, xiazmatik konstruksiyalar, zamon va makon ifodalovchi birliklar, kesimlarning zamon shakllari, modal so‘zlar kabi turli leksik-grammatik birliklar kiradi. Matn - qismlarini bog'lovchi vositalar harakterga ko'ra 2 turga bo'linadi: 1. Anaforik; 2. Kataforik. Matn-semantik yaxlit, mazmunan bog'liqlik, sintaktik aloqaga bog'lanish asosida shakllangan butunlikdir. Anaforik vositalarga quyidagilar kôradi: 1. Almashish; 2. Takror; 3. Tushish; 4. Muvofiqlashish. Kataforik vositalar 2 ga: 1. Parselyatsiya; 2. Dislakatsiya. Parsellyatsiyada- ifodalanayotgan gaplarning joyini almashtira olamaymi,, ma'no o'zgarib ketishi mumkin. Kommunikativ, ekspressiv sintaksisda, хususan, badiiy matnda benihoya muhim ahamiyatga ega bo'lgan sintaktik-kommunikativ hodisa bo’lib, uning mohiyati yaxlit butunlik bo'lgan gapni mantiqiy ta’kid va ekspressiyani kuchaytirish maqsadida ikki (yoki undan ortiq) kommunikativ birlikka ajratib gapdan tashqariga chiqarishdan iborat. Bu hodisa sodda, qo’shma 4 73 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ gaplarda, murakkab sintaktik butunliklarda namoyon bo’ladi.“Parsellyatsiya” terminining lingvistik adabiyotlarda qo’llanila boshlaganiga ham yarim asrdan oshganligi bizga ma'lum. Dislakatsiyada esa - ifodalanayotgan gaplarimizning joyini almashtirsak ham ma'no o'zgarmaydi, joyini almashtirib foydalansak bo'ladi. Bularga quyidagilarni misol qilib keltiramiz: – Nodira institutda o'qiydi. Toshkentda. (Parselyatsiya-) – Bu yoqda keling! Tezroq! (Dislakatsiya) –Menga mevani olib bering. Olmani. (Parselyatsiya) -– Saida yakuniydan yiqildi. Sessiyadan. (Parselyatsiya) – Men aylanishga ketyabman. Toshkentga. (Parselyatsiya) – Ovozingni o'chir! Ko'p gapirma! (Dislakatsiya) – Anavu sumkani olib berib yubor. Oqini. (Parselyatsiya) – Biz Toqqa chiqdik. Shalqonga. (Parselyatsiya) – Bu mening opam. Gavdalisi. (Parselyatsiya) – Marraga boring! Yugurib! (Dislakatsiya)