ЛИНГВИСТИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ СРАВНЕНИЙ В ПРОИЗВЕДЕНИЯХ ЎТКИРА ҲАШИМОВА

Аннотация

In the article, the linguistic features of similes were studied in the framework of the literary text, examples were given and explained. The scientific views of several scientists about similes were discussed. Metaphor and simile were compared, examples were given and differences were shown. Samples of O'tkir Hashimov's works "Between Two Doors" and "Inscriptions on the Border of a Notebook" were seen. Key words: poetry, art of simile, lexical devices, as if, as if, as if, similar to, similar to, special simile. O’xshatish badiiy tilning tasviriy vositalaridan biri bo’ib, u obrazlilik, tasviriylikni kuchaytirish, favqulotda poetik xususiyati mavjudligi bilan ajralib turadi va kutilmagan ifodadorlik, obrazli ta’sirchan fikr ifodalash uning muhim belgilaridan sanaladi. O’xshatish-ikki xil narsani qiziqarli tarzda taqqoslydigan nutq figurasi hisoblanib, o’quvchining yoki tinglovchining ongida qiziqarli aloqani boshlash uning maqsadidir. O’xshatish majoziy tilning keng tarqalgan shakllaridan biri bo’lib, uning misollarini she’rlardan tortib qo’shiq so’zlariga qadar uchratish mumkin. Aristotel poeziyani o’xshatish san’ati deb ataydi va uning fikricha inson boshqa mavjudotlardan o’xshatish qobiliyatiga ega ekanligi bilan ham farqlanadi, hatto dastlabki bilimlarni u o’xshatishdan oladi. XV asr badiiy san’atlar ilmining donishmandi Atoullo Husayniy 1 85 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ ta’rifiga ko’ra “Tashbeh vasfta bir nimani bir nimaga o’xshatmoqdin iborattur. Anikim, tashbeh qilurlar mushabbah derlar va anikim, anga tashbeh qilurlar mushabbah bih derlar va ul vasfni vajh- i-shibh derlar”. Professor N.Mahmudov o’zbek tilida o’xshatishlarning to’rt unsurdan tashkil topishini, ular o’xshatishning shakily ko’rsatkichi ekanligini ta’kidlaydi va “…o’xshatish sodda gaplarda hamisha murakkab semantik struktura, kamida ikkita semantik propozitsiya ifodalangan bo’ladi”, - deya qayd etadi. Demak o’xshatish hosil bo’lish o’rniga ko’ra to’rt asos - o’xshatiluvchi predmet (o’xshatish obyekti), o’xshatuvchi predmet (o’xshatish etaloni) o’xshatma belgi (o’xshatish asosi) o’xshatish vositasi (o’xshatishning shakliy ko’rsatkichi) asosida shakllanadigan tasviriy ifodadir. O’xshatish haqida o’zbek tilshunosligida ilk tadqiqod ishini olib borgan M.Mukarramov esa uni 3 asosdan iborat, o’xshatiluvchi obyekt va o’xshovchi obraz o’xshatishning asosi, o’xshatish vositasiga asos sifatida qaralmaydi degan fikrni ilgari surgan. Akademik A.Rustamov bu hodisani quyidagicha ta’riflaydi: “Shoirning mahoratini, xususan, uning tasavvur va xayol olamining boy yoki qashshoqligini ko’rsatuvchi badiiy vositalardan biri o’xshatishdir”. O’xshatishning mundarijasini o’xshatilish, o’xshovchi va o’xshamish tashkil etadi. O’xshatishni hosil qiluvchi leksik vositalar kabi, singari, go’yo, xuddi, misli, misoli, bamisli ko’makchilari, Grammatik vositalar esa -day(-dek), - simon, - ona, - larcha kabi qo’shimchalardir. Hozirgi o’zbek tilida kabi, singari, yanglig’, xuddi, go’yo, bamisoli, misli, mislsiz, misoli, baayni kabi so’zlar o’xshatish munosabatini ifodalovchi yordamchilardir. Ayrim hollarda o’xshatishlar va metafora bir-biri bilan aralashib ketadi. O’xshatish va metafora o’rtasidagi asosiy farq shundaki, taqqoslash uchun taqlid qilishda "o’xshash" yoki "kabi" so’zlari ishlatiladi va metafora shunchaki "kabi" ishlatmasdan taqqoslashni bayon qiladi. O’xshatishlarni metafora bilan taqqoslaganda tanib olish oson. Shuning uchun ular o’xshash iboralar bilan qanday farqlanishini ko’rib chiqamiz: 1) U faralarning chirog'ida kiyikka o’xshardi. - O’xshatish U faralarning chirog'ida kiyik edi. - metafora 2) Mening sevgim qizil atirgulga o’xshaydi. - O’xshatish Mening sevgim - qizil atirgul. - metafora 3) Uning farishtadek ovozi bor. - O’xshatish U farishta. – metafora O’xshatishlar o’z o’rnida ikki turga bo’linadi: 1. Umumnutq o’xshatishlar 2. Badiiy o’xshatishlar. Umumnutq o’xshatishda obyekt, subekt, o’xshatilayotgan narsa va hodisa orasidagi belgi avvaldan ma’lum bo’lsa, badiiy o’xshatishlar asosida ko’pchilikka ma’lum bo’lmagan belgi chog’ishtiriladi. Odil Yoqubov, O’tkir Hoshimov, O’lmas Umarbekov, Said Ahmad va ular singari adiblarimiz ijodida o’xshatish namunalarini ko’rishimiz mumkin. Badiiy adabiyotlarimizni o’xshatishlarsiz tasavvur qilib bo’lmaydi va asarlarda muallifning o’ziga xos orginal o’xshatishlar ya'ni yozuvchi mahoratini belgilaydigan erkin o’xshatishlarni ham uchratish mumkin. Fikrimiz 1 86 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2023 VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ dalili sifatida O’tkir Hoshimovning "Ikki eshik orasi" hamda "Daftar hoshiyasidagi bitiklar" asarlaridagi o’xshatishlarni ko’rib o’tamiz: ”Ajab, inson xotirasi-eshigi yopib qo’yilgan omborga o’xsharkan. Ombor oldidan har kuni o’tasiz. O’tasiz-u o’z yumushingiz bilan ovvora bo’lib qayrilib ham qaramaysiz. Vaqti kelib tasodifiy sh